Соңғы жылдары Қазақстанның қаржы секторы сырт көзге технологиялық тұрғыдан қарқынды дамып, цифрландырудың туын желбіретіп келе жатқандай әсер қалдырады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Алақандағы смартфон арқылы бірнеше секундта несие рәсімдеу, кез келген тауарды бір ғана басумен сатып алу, тіпті мемлекеттік қызметтерді банк қосымшаларына кіріктіру – шынымен де тұтынушыға айтарлықтай қолайлылық сыйлады. Десе де, осы жылтыраған сәнді сырт келбеттің арғы жағында ел экономикасын біртіндеп тығырыққа тіреп жатқан жүйелік дағдарыс пен өсімқорлық сипатындағы заңды кеселдер жатыр. Отандық екінші деңгейлі банктер (ЕДБ) өздерінің негізгі миссиясы – өндіріс пен бизнесті қаржыландырудан мүлде жер жеріне жетіп жерініп, халықты кепілсіз тұтынушылық несиеге батыру арқылы оңай олжа табудың оңтайлы жолына түсті.
Банк секторының басты соры – нақты сектордан, яғни зауыт, фабрика, ауыл шаруашылығы сияқты өнім өндіретін салалардан алшақтауы. Бүгінгі таңда қаржы ұйымдары тәуекелі жоғары, бірақ өтеу мерзімі ұзақ өндірістік жобаларға қаржы құйғанша, қарапайым халыққа жоғары пайызбен шағын заемдар таратуды әлдеқайда тиімді көреді.
Жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің (ЖТСМ) жоғарғы шегі заңмен бекітілгенімен, банктер түрлі комиссиялар, сақтандыру жарналары мен жасырын төлемдер арқылы азаматтарды қамтамасыз етеді. Нәтижесінде, халық алған ақшасынан екі-үш есе артық кайтаруға мәжбүр.
Жалақысы шай-тұзға араң жететін бұқара тұрмыстық техниканы, киім-кешекті, тіпті азық-түлікті бөліп төлеуге (рассрочка) немесе қарызға алуға әуестенді. Бұл – халықтың әл-ауқатының артқанын емес, кедейліктің тереңдегенін көрсететін басты индикатор. Банктер халықтың қаржылық сауатсыздығы мен амалсыздығын шебер пайдаланып отыр. Бір қарызды екіншісімен жабу үрдісі ғаламдық сипат алды. Жастар мен зейнеткерлердің мойнында бірнеше міндеттеме жүр. Қаржы ұйымдары төлем қабілетін терең тексерместен, автоматты алгоритмдер арқылы минутына мыңдаған заем мақұлдайды.
Қазақстанның банк саласы шағын топтың уысында кетті. Орталықтандырылған маркетплейстер мен экожүйелер құрған санаулы ірі ойыншылар нарықты толықтай жаулап алды. Егер бұрын банк тек ақша сақтайтын және аударатын орын болса, бүгінде ол сауда алаңына, такси агрегаторына, билет кассасына және әлеуметтік қызмет порталына айналды. Сырт көзге бұл "әмбебаптық" болып көрінгенімен, түпкі мәнінде еркін бәсекені бұзатын қауіпті тенденция.
Шексіз қаржылық ресурсы бар гиганттар шағын қаржы ұйымдарын нарықтан ысырып тастады немесе жұтып қойды. Бәсеке азайған жерде сапа арзандап, бағаны монополист өзі белгілейді. Экожүйе иелері өздерінің маркетплейстерінде отандық кәсіпкерлерге жоғары комиссиялар таңады. Сатушы өз тауарын банктің платформасы арқылы өткізгені үшін орасан зор процент төлеуге мәжбүр. Салдарынан тауардың түпкілікті бағасы қымбаттап, шығынды тағы да соңғы тұтынушы өтейді.
Цифрландыру шарықтады дегенмен, банктердің физикалық филиалдарындағы қызмет сапасы мен қауіпсіздік деңгейі сын көтермейді. Жүйедегі ақаулар, клиенттің жеке деректерін қорғай алмау және жауапкершіліктен жалтару – күнделікті көрініске айналды.
Соңғы жылдары алаяқтардың құрығына түсіп, өздері білмей қарызға батқан азаматтардың саны геометриялық прогрессиямен өсті. Жүйелік алгоритмдер бөтен біреудің атынан оңай ақша рәсімдеуге мүмкіндік береді. Өкініштісі, мұндай сәтте қаржы ұйымдары өз қауіпсіздік жүйесінің осалдығын мойындаудың орнына, бүкіл кінәні сот арқылы зардап шеккен клиентке аудара салады.
Филиалдардағы мамандардың біліктілігі төмендеген. Кез келген күрделі мәселе бойынша колл-орталыққа немесе чат-ботқа жүгінуге мәжбүрсіз. Ал жасанды интеллект дайын шаблондық жауаптардан арыға бармайды, бұл клиентті тығырыққа тірейді. Картаны ұстау, SMS-хабарламалар, реквизиттер алу немесе өзге қаржы мекемелеріне аударым жасау кезіндегі комиссиялар біртіндеп, байқатпай клиенттің қалтасын қағады.
Ең өрескел әділетсіздік – ЕДБ-ның бюджет ақшасына күн көруі. Фискалдық саясат пен монетарлық реттеудегі олқылықтардың кесірінен банктер ешқандай өндірістік тәуекелсіз-ақ миллиардтаған пайда табудың жолын тапты.
Банктер қаражатты бизнеске несиеге бермей, Ұлттық банктің ноталарына орналастырып, кепілдендірілген, тәуекелсіз жоғары кіріс алып отыр. Мемлекеттік бағдарламалардың операторы ретінде бюджеттен арзандатылған транштарды алып, оны халыққа үстеме бағамен қайта үлестіреді. Тығырыққа тірелген банктер халықтың салық ақшасына қайта аяқтан тұрғызылады, ал пайда тапқанда оны дивиденд ретінде акционерлерге үлестіреді. Отандық банктер "пайдасы – акционердікі, шығыны – халықтікі" деген заңдылықпен өмір сүруге үйреніп алған. Күрделі жағдай туындаса, мемлекеттен көмек сұрап жүгінеді, ал рекордтық таза пайда тапқан кезде ол қаражат шетелдік офшорларға немесе дивидендтерге кетеді.
Ақша айналымы – экономиканың қан тамыры. Егер бұл тамыр тек тұтынушылық секторды тамақтандырып, өндірістік, инновациялық, инфрақұрылымдық жобаларға ақша бермесе, елдің экономикалық болашағы бұлыңғырланады.
Нақты тауар өндірісімен қамтамасыз етілмеген тұтынушылық несиелендіру елдегі гиперинфляцияның басты қозғаушы күшіне айналды. Сұраныс жасанды түрде артады, ал ұсыныс (отандық өнім) өсім көрсетпейді. Нарық импорттық тауарға толды. Отандық кәсіпкерлер 20-25%-дық несиелік мөлшерлемемен дами алмайды. Бұл – бизнесті банкке бұраулап таңумен пара-пар. Нәтижесінде кәсіпорындар жабылады, жаңа жұмыс орындары ашылмайды. Қарызға батқан қоғамда стресс, отбасылық жанжалдар, ажырасулар мен қылмыс саны артады. Банктердің агрессивті маркетингі азаматтардың психологикалық тұрақтылығын шайқалтты.
Қазақстанның банк жүйесі бүгінде орасан зор парадокс үстінде тұр: олар цифрлық технологиялар бойынша әлемнің алдыңғы қатарында болғанымен, өздерінің базалық функциясы – экономикалық өсімді қаржыландыру тұрғысынан мүлде дәрменсіз.
Егер монетарлық реттеуші тарапынан қатаң шектеулер қойылмаса, тұтынушылық несиелендіруге шекті шектер бекітілмесе және банктерді реалды секторға қаржы құюға мәжбүрлейтін тетіктер жасалмаса, бұл қаржылық көпіршік жарылмай қоймайды. Банктер халықты сауатын сығатын құрал емес, ел экономикасының қозғаушы двигателіне айналуы тиіс. Әзірге бұл сектор өз пайдасын бәрінен жоғары қоятын монополиялық өсімқорлықтың анық үлгісін көрсетіп отыр.