Қазақстанда мобильді интернетке қатысты ең жиі айтылатын шағымның мәні қарапайым.
Тариф қымбаттайды, бірақ байланыс сапасы барлық жерде бірдей жақсармайды. Қала орталығында интернет жылдам көрінгенімен, үйдің ішінде, лифт маңында, жертөледе, жол бойында, жаңа ықшам ауданда немесе ауыл шетінде желі әлсіреп кетеді. Пайдаланушы ай сайын көбірек төлейді, бірақ сол ақшаның нақты сапаға айналғанын үнемі сезе бермейді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Сондықтан бұл мәселені тек «операторлар бағаны көтерді» деген бір сөйлеммен түсіндіру жеткіліксіз. Оның артында нарық құрылымы, жиілік ресурсы, инвестиция, мемлекеттік бақылау және нақты инфрақұрылым сапасы жатыр.
Алдымен бір маңызды нәрсені ажыратып алу керек. Қазақстанда ұялы байланыс тарифін министрлік бекітпейді. Бағаны операторлардың өзі қояды. Цифрлық даму саласындағы уәкілетті орган негізінен байланыс сапасын бақылаумен айналысады, ал тарифтің негізділігі мен бәсеке мәселесін Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі қарайды. Демек, абонент «неге тариф өсті» деп сұрағанда, жауап тек техникалық салада емес. Бұл сұрақ нарықтың қаншалықты ашық әрі бәсекелі екеніне де тіреледі.
Бағаның өсуі халықтың жай ғана субъективті сезімі емес. Ресми статистикада да байланыс қызметтерінің қымбаттағаны көрінеді. 2026 жылғы сәуірде байланыс қызметтері бір жыл ішінде 3,2 пайызға өскені көрсетілді. Мамырдағы есепте мобильді байланыс қызметтері жылдық мәнде 7,6 пайызға қымбаттағаны айтылды. Бұл азық-түлік немесе коммуналдық қызметтердегі күрт секіріс сияқты көрінбеуі мүмкін. Бірақ мобильді байланыс қазіргі адам үшін қосымша қызмет емес, күнделікті қажеттілікке айналды. Банк қосымшасы, такси, жұмыс чаты, оқу платформасы, мемлекеттік қызмет, дәрігерге жазылу, баланың сабағы, тіпті қарапайым хабар алмасу да интернетке тәуелді. Сондықтан тарифтің аз ғана өсуінің өзі көп отбасы үшін сезіледі.
Пайдаланушы көбіне тарифтің атаулы бағасын ғана емес, оның ішкі өзгерісін де байқайды. Мысалы, бұрынғы арзан жоспар архивке кетеді, жаңа пакет қымбатырақ болады, кей тарифте гигабайт көбейгенімен, нақты қажет емес қосымша қызметтер бірге беріледі. Біреуге минут керек емес, бірақ ол пакетке қосылады. Біреуге тек интернет керек, бірақ оның құны толық тарифпен есептеледі. Осыдан кейін адам «маған керек нәрсе емес, операторға тиімді пакет сатылып жатыр» деген ойға келеді. Министрлік бұған дейін тарифтік жоспарлардағы өзгерістерге байланысты жүздеген шағым қаралғанын хабарлаған. Демек, наразылық әлеуметтік желідегі пікірмен шектелмейді, ресми өтініштерде де көрінеді.
Неге баға өседі деген сұрақтың бірінші жауабы бәсекеге байланысты. Сырттай қарағанда Қазақстанда бірнеше оператор бар сияқты. Бірақ нарықтың ішіне үңілсек, негізгі инфрақұрылым, радиожиілік және мобильді байланыс қызметі тар шеңберде шоғырланғанын көреміз. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2023 жылғы есебінде телекоммуникация нарығында жиырмаға жуық оператор болғанымен, мобильді байланыс қызметін нақты үш оператор ұсынатыны айтылған. Сол есепте радиожиілік ресурсын иелену үлесі «Қазақтелеком» тобы мен KaR-Tel арасында тиісінше 82 және 18 пайыз болып бөлінгені көрсетілді. Бұл нарықтағы күштің біркелкі таралмағанын аңғартады.
Бәсеке әлсіз болса, бағаға табиғи қысым азаяды. Абонент бір оператордан екіншісіне ауыса алады, бірақ егер жалпы нарықтағы тариф логикасы ұқсас болса, оның таңдауы шектеулі болып қала береді. Байланыс саласында бәсеке тек брендтердің саны емес. Ол жиілікке қол жеткізу, базалық станция орнату мүмкіндігі, магистральдық желі, ауыл мен қаладағы инфрақұрылым, жаңа ойыншылардың нарыққа кіру жолы арқылы өлшенеді. Егер осы негіздер бірнеше ірі топтың қолында қалса, тұтынушы үшін шынайы таңдау тар болады.
Екінші себеп инвестиция шығынына байланысты. Қазақстан қазір 4G желісін кеңейтіп, 5G технологиясын енгізіп, ауылдарды жоғары жылдамдықты интернетке қосуды жоспарлап отыр. Мұның бәрі үлкен қаражатты талап етеді. Бәсекелестікті қорғау агенттігінің есебінде 5G бойынша жеңімпаздар бес жыл ішінде республика бойынша 7000-нан астам базалық станция орнатуға міндетті екені жазылды. Осы инфрақұрылымға жоспарланған инвестиция шамамен 160 млрд теңге деп бағаланған. Ал «Қолжетімді интернет» жобасы аясында 3000-нан астам ауылды жоғары жылдамдықты интернетке қосу үшін 239 млрд теңгеден астам бюджеттен тыс инвестиция қарастырылған.
Бұл ақшаның бір бөлігі жаңа желіге, бір бөлігі ескі инфрақұрылымды жаңартуға, енді бір бөлігі жиілік, жабдық, құрылыс және техникалық қызметке кетеді. Қазақстанның аумағы кең, елді мекендер бір-бірінен алыс, ал кей ауылда абонент саны аз. Мұндай жерде базалық станция орнату коммерциялық тұрғыдан әрдайым тиімді бола бермейді. Оператор үшін бір тығыз ауданға қызмет көрсету мен шалғай ауылға желі тартудың шығыны екі бөлек. Сондықтан тариф өсімінің бір бөлігін инфрақұрылымға кететін шығынмен түсіндіруге болады. Бірақ бұл түсіндірме сапаның неге барлық жерде бірдей жақсармағанын толық ашпайды.
Үшінші себеп қағаздағы қамту мен нақты сапаның айырмасында жатыр. Ресми мәлімет бойынша, қазір шамамен 3,1 мың ауыл 4G байланысымен қамтылған, 2025 жылы тағы 274 елді мекен қосылған. Елде 3,2 мыңнан астам 5G базалық станциясы орнатылған, оның 1300-ге жуығы 2025 жылы іске қосылған. Бұл сандар үлкен жұмыс атқарылып жатқанын көрсетеді. Бірақ тұтынушы сапаны статистикамен емес, өз телефонындағы белгімен өлшейді. Егер экранда 4G тұрса да, видео ашылмаса, қоңырау үзіліп кетсе немесе мессенджер хабарламасы кеш жетсе, адам үшін ресми қамту көрсеткіші маңызды болмай қалады.
Мобильді интернет сапасына базалық станция саны ғана әсер етпейді. Ғимарат ішіндегі қамту, пайдаланушы санының көптігі, жиілік диапазоны, магистральдық арнаның өткізу қабілеті, электр қуатының тұрақтылығы, жабдықтың жүктемесі, жер бедері және тіпті тұрғын үй құрылысының тығыздығы да ықпал етеді. Жаңа ықшамаудан бой көтергенімен, оған сәйкес байланыс инфрақұрылымы дер кезінде жоспарланбаса, тұрғын саны артқан сайын желіге салмақ түседі. Қала сыртындағы трассада да осындай мәселе бар. Картада қамтылған аймақ болып көрінуі мүмкін, бірақ нақты жүрген адам интернеттің үзіліп қалатынын байқайды.
Төртінші себеп жиілік ресурсын бақылау мен міндеттемелердің орындалуына қатысты. Радиожиілік елдің шектеулі ресурсы саналады. Оны алған оператор нақты қызмет көрсетуге міндетті. Бірақ Бәсекелестікті қорғау агенттігінің есебінде «Востоктелеком» мысалы арқылы бұл салада бақылау әлсіз тұстар бар екені айтылды. Компания 2021-2024 жылдары 511 ауылдық елді мекенді 4G арқылы қамтуға міндеттеме алған. Алайда 293 елді мекен бойынша жұмыс жүргізілгені хабарланғанымен, жергілікті атқарушы органдар тек 21 елді мекен бойынша ғана растау берген. Бұл мәлімделген көлемнің 10 пайызынан да аз.
Бұл бір ғана компанияның мәселесі емес, жүйелік сабақ. Егер жиілік беріліп, бірақ оның қалай пайдаланылып жатқаны қатаң бақыланбаса, нарықта әділдік те, сапа да әлсірейді. Бір оператор ресурс алып, міндеттемені толық орындамаса, ал басқа ойыншы сол жиілікке қол жеткізе алмаса, тұтынушы ұтылады. Сондықтан байланыс сапасын көтеру үшін жаңа станция орнату ғана емес, берілген жиіліктің нақты жұмыс істеп тұрғанын тексеру қажет.
Бесінші себеп мемлекеттік бақылаудың кеш күшеюінде. 2022 жылдың шілдесінен бастап сапа талаптары бұзылса, операторларға 1000 АЕК көлемінде айыппұл салу қарастырылды. Қайталанса, айыппұл 1500 АЕК-ке дейін өседі. Ресми деректерге қарағанда, 2020 жылы операторларға қатысты 93 тексеру жүргізіліп, 23,9 млн теңге айыппұл салынған. 2021 жылы 562 тексеру өтіп, 132 млн теңге айыппұл болған. 2022 жылы тексеру саны 1175-ке жетіп, айыппұл көлемі 1,6 млрд теңгеге дейін өскен. Айыппұл күшейгенге дейін операторлар нұсқамалардың 33 пайызын орындаса, 2023 жылы бұл көрсеткіш 65 пайызға жеткені айтылды. Демек, қатаң бақылау белгілі бір нәтиже берген.
Алайда айыппұлдың көбеюі сапа толық түзелді дегенді білдірмейді. Керісінше, тексеру мен айыппұлдың көп болуы проблеманың әлі де бар екенін көрсетеді. Байланыс сапасы жергілікті деңгейде қатты ерекшеленеді. Бір қалада бір оператор жақсы жұмыс істесе, басқа ауданында әлсіз болуы мүмкін. Бір ауылда интернет бар, көрші ауылда жоқ. Бір үйдің жоғарғы қабатында байланыс ұстайды, төменгі қабатында нашар. Сондықтан сапаны орташа республикалық көрсеткішпен ғана бағалау жеткіліксіз. Әр өңір, әр аудан, әр трасса бойынша нақты өлшеу керек.
Тұтынушы құқығын қорғау бағытында да өзгеріс болды. 2023 жылғы 31 наурыздағы түзетулерден кейін оператор жаңа тариф туралы абонентке кемінде 30 күн бұрын SMS арқылы хабарлауға тиіс. Сонымен қатар тарифтік жоспарды онда абонент қалмаған жағдайда ғана жабуға рұқсат беріледі. Бұл норма абоненттің мүддесін қорғауға бағытталған. Бірақ өмірде мәселе толық шешілді деуге келмейді. Хабарлама келгенімен, көп адам оны оқымайды немесе тарифтің нақты қалай өзгеретінін түсінбей қалады. Кейін ай сайынғы төлем артқанда ғана байқайды. Заң бар, бірақ түсіндіру сапасы мен пайдаланушыға ыңғайлы ақпарат беру жағы әлі де маңызды.
Сонымен мобильді интернет неге қымбаттап, сапасы неге барлық жерде жақсармай тұр деген сұраққа қысқа жауап жоқ. Бір жағында 5G енгізу, ауылдарға желі тарту, базалық станция орнату сияқты қымбат инфрақұрылымдық жұмыс бар. Екінші жағында нарықтың шоғырлануы, жиілік ресурсының тар қолда болуы және жаңа ойыншыларға кедергілер тұр. Үшінші жағында қағаздағы қамту мен нақты пайдаланушы тәжірибесінің арасындағы алшақтық жатыр. Төртінші жағында бақылау мен жауапкершілік жүйесінің әлі де жетілдіруді қажет ететіні көрінеді.
Тұтынушы көбірек төлейді, бірақ қай жерде интернет ұстамай қалатынын алдын ала білмейді. Мәселенің ең ауыр тұсы да осы. Байланыс қазіргі Қазақстан үшін жай қызмет емес, цифрлық экономиканың негізі. Егер интернет тұрақсыз болса, онлайн оқу да, қашықтан жұмыс та, шағын бизнес те, электрондық үкімет те толық дамымайды. Сондықтан елге тек жаңа базалық станциялар емес, ашық әрі әділ бәсеке, жиілікті тиімді бөлу, оператор міндеттемесін нақты тексеру және сапа туралы деректердің ашық жариялануы қажет. Сонда ғана тариф өсімі абонент үшін түсінікті болады, ал сапа қағаздағы есептен күнделікті өмірдегі нақты өзгеріске айналады.