Азық-түлік неге қайта қымбаттап барады?

Қазақстанда азық-түлік бағасы туралы әңгіме ешқашан құр статистика болып қалған емес. Бұл әр отбасының күнделікті шығынына, айлықтан айлыққа дейінгі есебіне, балалардың тамағына, зейнеткердің себетіне, ауылдағы да, қаладағы да қарапайым адамның көңіл күйіне тікелей әсер ететін мәселе.

Сондықтан «инфляция бәсеңдеді» деген ресми сөйлем халыққа әрдайым сенімді естіле бермейді. Себебі адам инфляцияны жалпы индекс арқылы емес, дүкендегі нан, сүт, ет, май, жұмыртқа, көкөніс бағасы арқылы сезеді. Соңғы жылдары Қазақстанда дәл осы күнделікті тауарлар қайта-қайта қымбаттап, азық-түлік инфляциясы қоғамды алаңдататын басты тақырыптардың біріне айналды.

Ресми сандарға қарасақ, баға өсімінің қозғалысы біркелкі болған жоқ. 2023 жылдың басында азық-түлік инфляциясы 26 пайыздан асып, кейін біртіндеп төмендеді. 2023 жылдың соңында жылдық өсім 8,5 пайызға дейін түсті, 2024 жылы 5,5 пайыз шамасында болды. Бірақ бұл тыныштық ұзаққа созылған жоқ. 2025 жылдың қорытындысында азық-түлік бағасы қайта күшейіп, жылдық өсім 13,5 пайызға жетті. 2026 жылғы сәуірде азық-түлік тауарлары бір жылда 11,3 пайызға қымбаттады. Яғни бұрынғы шарықтау деңгейі қайталанбаса да, баға қысымы әлі де жоғары болып тұр.

Бұл жерде ең маңызды сұрақ «неге» дегенге тіреледі. Азық-түлік бағасы неге қайта көтеріледі Мұны бір ғана себеппен түсіндіру қиын. Қазақстандағы азық-түлік инфляциясы бірнеше арна арқылы қалыптасады. Оның ішінде импортқа тәуелділік, теңге бағамы, сыртқы нарықтағы баға, логистика, ауыл шаруашылығы шығыны, климат, ішкі сұраныс және сауда тізбегіндегі үстеме баға бар. Осы факторлардың біреуі ғана емес, бірнешеуі қатар әсер еткен кезде халық дүкен сөресіндегі бағаның тез өзгергенін көреді.

Ұлттық банктің азық-түлік инфляциясына арналған зерттеуі бұл мәселенің түпкі себебін жақсы көрсетеді. Зерттеуде 2012-2023 жылдар аралығындағы азық-түлік инфляциясының жоғары немесе төмен деңгейлерінің шамамен 42 пайызы ұсыныс факторларымен байланысты болғаны айтылады. Ал сұраныс факторлары азық-түлік бағасының өзгеруінің шамамен 36 пайызын түсіндіреді. Бұл нені білдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, Қазақстанда азық-түлік инфляциясын көбіне халықтың көп сатып ала бастауы емес, өнімнің жеткізілуі, өндіріс шығыны, импорт, валюта және логистика сияқты ұсыныс жағындағы себептер қозғайды.

Бұл айырмашылық өте маңызды. Егер баға сұраныстан өссе, Ұлттық банк базалық мөлшерлемені көтеріп, несие қарқынын тежеп, халықтың артық тұтынуын баяулата алады. Бірақ баға ұсыныс тапшылығынан өссе, ақша-кредит саясатының әсері шектеулі болады. Мысалы, пияз аз жиналса, қант сырттан қымбат келсе, ет өндіру шығыны артса немесе логистика бұзылса, мөлшерлемені көтеру бірден өнімді көбейтпейді. Сондықтан азық-түлік инфляциясымен күресте тек банк саясатына сену жеткіліксіз. Мұнда қойма, егіс, су, тасымал, импорт бағыты, фермердің шығыны және сауда инфрақұрылымы шешуші рөл атқарады.

2022-2023 жылдардағы күрт қымбаттау осының айқын мысалы болды. Импорттық бағалар, логистикадағы үзілістер, әлемдік азық-түлік нарығындағы тұрақсыздық және теңгенің әлсіреуі қатар келді. Сол кезде жалпы инфляция 21 пайыздан асып, азық-түлік инфляциясы 26 пайыздан жоғарылады. Бұл жай ғана ішкі сұраныстың әсері емес еді. Әлемдік нарықта азық-түлік, энергия, тыңайтқыш, тасымал құны өсті. Қазақстан сол толқыннан оқшау қала алмады. Себебі елдің ішкі азық-түлік нарығы толық өзін-өзі қамтамасыз етпейді, бірқатар өнім бойынша импорт пен сыртқы шикізатқа тәуелділік сақталып отыр.

Теңге бағамы да азық-түлік бағасына тікелей әсер етеді. Қазақстан шетелден дайын өнім ғана емес, ауыл шаруашылығына қажет техника, тұқым, тыңайтқыш, ветеринарлық препарат, орама материал, қаптама, жабдық және қосалқы бөлшек те алады. Теңге әлсіресе, осының бәрі қымбаттайды. Ал өндірушінің шығыны артса, ол ақыр соңында дүкен бағасына қосылады. Кейде тұтынушы «бұл отандық өнім ғой, неге қымбаттады» деп таңданады. Бірақ отандық өнімнің ішінде де сырттан келген шығын көп болуы мүмкін. Мал азығы, жанармай, қаптама, тоңазытқыш жабдығы, логистика, несие құны бағаның ішіне кіреді.

2026 жылғы сәуірдегі ресми статистика қай өнімдердің қатты қымбаттағанын көрсетеді. Ет және құс өнімдері бір жылда 18,4 пайызға, шұжық және ет өнімдері 17 пайызға өсті. Ішетін сүт 10,9 пайызға, ірімшік пен сүзбе 13 пайызға, қышқыл сүт өнімдері 14,8 пайызға, жұмыртқа 12,7 пайызға, май мен тоң май 12,3 пайызға қымбаттады. Бұл кездейсоқ тізім емес. Дәл осы өнімдер отбасының күнделікті себетінде көп кездеседі. Сондықтан олардың қымбаттауы орташа инфляциядан да ауыр сезіледі.

Ет бағасының өсуі бөлек түсіндіруді қажет етеді. Ет бір ғана малдың бағасы емес. Оның ішінде жем-шөп, жайылым, су, ветеринария, тасымал, сою пункті, сақтау, базардағы орын, дүкендегі үстеме және маусымдық сұраныс бар. Құрғақшылық болса, жем-шөп қымбаттайды. Жанармай өссе, тасымал қымбаттайды. Мал басын көбейту тез болмайды. Бүгінгі тапшылық ертең бірден жабылмайды. Сондықтан ет бағасы көбіне ұзақ тізбектегі бірнеше шығынның қосындысы ретінде өседі.

Сүт өнімдерінде де жағдай ұқсас. Сүтті өндіріп, оны зауытқа жеткізу, өңдеу, салқындату, қаптау, дүкенге тарату тұрақты шығын талап етеді. Электр энергиясы, жем-шөп, жұмыс күші, несие, қаптама және логистика қымбаттаса, сүт өнімдерінің бағасы да көтеріледі. Оның үстіне сапалы сүт шикізатының жеткілікті болуы да маңызды. Егер ішкі өндіріс тұрақты болмаса, нарық импортқа немесе сырттан келетін құрамдас бөліктерге сүйенеді. Бұл да бағаға әсер етеді.

Көкөніс пен жеміс-жидек бағасында маусымдық ерекшелік қатты байқалады. Бір жылы картоп немесе пияз көп жиналса, баға төмендеуі мүмкін. Келесі жылы ауа райы қолайсыз болып, сақтау қоймасы жетіспесе немесе экспорттық сұраныс артса, баға тез көтеріледі. 2023 жылы пияз бағасының бір жылда екі еседен аса өсуі халықтың есінде қалды. Қант, күріш, ұн өнімдері, сүт тағамдары мен жемістер де сол кезеңде қатты қымбаттады. Ал кей көкөністер бір мезетте арзандаған жағдайлар болды. Бұл азық-түлік нарығының біркелкі қозғалмайтынын көрсетеді. Бір өнім арзандаса да, екінші өнім қымбаттап, жалпы себетке салмақ түсіреді.

Азық-түлік инфляциясының тағы бір ерекшелігі, ресми индекс пен адамның жеке сезімі әрдайым сәйкес келе бермейді. Статистика көптеген тауар мен өңір бойынша орташа көрсеткішті есептейді. Ал әр адам нақты өзі алатын өнімге қарай баға өсімін сезеді. Бір отбасы ет пен сүтті көп тұтынса, ет бағасының өсуі оларға ауыр тиеді. Екінші отбасы көкөніс пен жармаға көбірек шығынданады. Үшінші адам ауылда арзан өнім табуы мүмкін, ал қаладағы тұрғын оны қымбат алады. Сондықтан ресми инфляция 11 пайыз болса да, бір отбасының нақты азық-түлік шығыны 20 пайызға өскендей сезілуі ықтимал.

Бағаға сұраныс та әсер етеді, бірақ оның ықпалы ұсыныспен бірге қаралуы керек. Табыс өссе, тұтыну көбейеді, адамдар сапалырақ немесе көбірек өнім алады. Бірақ азық-түлік нарығында сұраныс шексіз емес. Адам нанды немесе сүтті екі есе көп сатып ала алмайды. Сондықтан негізгі қысым көбіне өнімнің жетуі мен бағасының қалыптасу тізбегінен туады. Ұлттық банк зерттеуіндегі ұсыныс факторларының жоғары үлесі осыны аңғартады.

Үкімет үшін басты мәселе де осы жерде. Азық-түлік бағасын әкімшілік жолмен қысқа уақытқа тоқтатуға болады, бірақ бұл түбірлі шешім емес. Егер сауда үстемесін күштеп шектесек, бірақ қойма, өндіріс, логистика және импорт мәселесі шешілмесе, баға басқа жерден қайта шығады. Кейде тапшылық пайда болады, кейде сапа төмендейді, кейде өнім көлеңкелі арнаға кетеді. Сондықтан азық-түлік инфляциясымен күрес бағаны қағаз жүзінде ұстап тұрудан емес, ұсынысты көбейтуден басталуы керек.

Мұнда бірнеше нақты бағыт маңызды. Біріншісі – ішкі өндірісті тұрақты ету. Екіншісі – сақтау қоймаларын көбейту. Үшіншісі – фермерге қажет жанармай, тыңайтқыш, су және техника шығынын тиімді жоспарлау. Төртіншісі – импорттық логистиканы әртараптандыру. Бесіншісі – әлеуметтік маңызы бар өнімдер бойынша нақты әрі ашық мониторинг жүргізу. Алтыншысы – сауда тізбегіндегі делдал көптігін азайту. Өнім фермерден дүкенге жеткенше бірнеше қолдан өтсе, әр кезеңде үстеме қосылады. Ақырында оны тұтынушы төлейді.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы азық-түлік инфляциясы бір күндік құбылыс емес. Ол импортқа тәуелділік, валюта бағамы, әлемдік баға, климат, ауыл шаруашылығы шығыны, логистика және ішкі нарықтағы құрылымдық мәселелердің қосындысынан пайда болып отыр. 2026 жылғы сәуірде азық-түлік бағасының 11,3 пайызға өсуі осы қысымның әлі де сақталғанын көрсетті. Ет, сүт, жұмыртқа, май сияқты күнделікті өнімдердің қымбаттауы халыққа әсіресе ауыр тиеді. Сондықтан бұл мәселені тек инфляция индексі ретінде емес, тұрмыс сапасының көрсеткіші ретінде қарау керек.

Азық-түлік бағасын тұрақтандыру үшін ең алдымен нарыққа өнім жеткілікті болуы тиіс. Қойма, логистика, өндіріс, су, жем-шөп, импорт бағыты және сауда тәртібі дұрыс жұмыс істемесе, баға қайта көтеріледі. Халыққа керегі де осы – құр уәде емес, дүкен сөресінде көрінетін нәтиже. Азық-түлік инфляциясымен күрестің шын өлшемі статистикадағы пайыз ғана емес, отбасының апталық себеті бұрынғыдан қаншалықты ауырлағаны.