Бұл қайшылықты бір ғана «мектеп аз салынып жатыр» деген сөйлеммен түсіндіру қате.
Қазақстанда үш ауысыммен оқитын мектептер неге әлі бар деген сұрақ әр оқу жылының басында қайта көтеріледі. Бір қарағанда, бұл түсініксіз сияқты. Елде жаңа мектеп көп салынып жатыр, ұлттық жобалар іске асты, өңірлерде ондаған нысан пайдалануға берілді, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
2026-2027 оқу жылында 8 мыңнан астам мектепте 4,1 млн-нан астам бала оқиды, олардың 380 мыңнан астамы бірінші сыныпқа барады. Жаңа оқу жылы қарсаңында 62 мың оқушы орнына арналған 57 жаңа мектеп ашылды. Соған қарамастан үш ауысым мәселесі толық жабылған жоқ.
Бұл қайшылықты бір ғана «мектеп аз салынып жатыр» деген сөйлеммен түсіндіру қате. Соңғы бес жылдағы құрылыс қарқыны шынында жоғары болды. Оқу-ағарту министрлігінің дерегінше, осы кезеңде 1 млн-нан астам оқушы орнына арналған 1120 мектеп салынған. Соның нәтижесінде үш ауысымды мектептер саны мен оқушы орнының тапшылығы төрт есе, апатты мектептер саны екі есе қысқарған. «Келешек мектептері» жобасы аясында 217 мектеп салынып, 460 мың орын ашылды, оның 84-і ауылдық жерде орналасқан.
Демек мемлекет ескі тапшылықты азайтып жатыр. Бірақ жаңа сұраныс та тоқтап тұрған жоқ. Мәселенің түбі осы жерде. Қазақстанда мектеп құрылысы бір жағынан бұрын жиналып қалған инфрақұрылымдық қарызды жабады, екінші жағынан демография мен ішкі көші-қон туғызып отырған жаңа қысымды қуып жетуге тырысады. Сондықтан бір мектеп ашылғанымен, дәл сол ауданға жаңа тұрғын үйлер салынып, жүздеген отбасы көшіп келсе, орын тапшылығы қайтадан пайда болуы мүмкін.
Мұны бірнеше жыл бұрынғы жағдаймен салыстырғанда анық көруге болады. 2022-2023 оқу жылында елде оқушы орындарының ағымдағы тапшылығы шамамен 270 мың болған. Оның 167 мыңы қалада, 96 мыңы ауылда тіркелген. Сол кезде 143 мектеп үш ауысымда оқыса, 52 мектеп апатты жағдайда тұрған. Бұл жай ғана бір жылдық мәселе емес еді. Бұл жылдар бойы жиналған демографиялық өсімнің, көші-қонның және ғимараттардың тозуының салдары болатын. Қазіргі құрылыс сол үлкен тапшылықты қысқартуға бағытталды.
Бірақ мектеп орны кәдімгі жалпы республикалық сан емес. Бір облыста бос орын болуы екінші қаланың жаңа ықшамауданындағы балаға көмектеспейді. Бала күн сайын басқа ауданға немесе басқа қалаға барып оқи алмайды. Сондықтан ел бойынша орын көбейсе де, нақты бір мектепте немесе нақты бір кварталда тапшылық сақталуы мүмкін. Үш ауысым көбіне осындай географиялық сәйкессіздіктен туындайды. Орын бар, бірақ ол бала тұратын жерде емес.
Семейдің ресми дерегі осыны жақсы көрсетеді. Қаладағы 21 мектеп бойынша 4301 орын тапшылығы есептелген, сонымен бірге жалпы қала бойынша 12 мыңнан астам орын профициті бар. Бір қарағанда, бұл парадокс сияқты. Қалайша бір қалада әрі тапшылық, әрі артық орын болады. Шын мәнінде, мәселе мектептердің орналасуына байланысты. Бір ауданда жаңа тұрғын үй көп, бала саны жылдам өседі, мектеп толады. Басқа ауданда халық азайған немесе мектеп сыйымдылығы жеткілікті болуы мүмкін. Сондықтан білім инфрақұрылымындағы ең маңызды сұрақ «қанша орын бар» емес, «сол орын қай жерде» болуы керек.
Ішкі көші-қон бұл теңсіздікті күшейтіп отыр. Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы мәліметіне қарағанда, ел ішінде көшіп-қонушылар саны бір жылда 13,6 пайызға артқан. Өңіраралық көші-қонның оң сальдосы негізінен төрт өңірде тіркелді. Астанада 87 459 адам, Алматыда 33 126 адам, Шымкентте 15 130 адам, Алматы облысында 12 110 адам таза өсім көрсетті. Бұл адамдардың бәрі мектеп жасындағы бала емес. Бірақ олардың аз ғана бөлігі балалы отбасы болса да, ірі қалалардағы мектеп жүйесіне мыңдаған жаңа оқушы қосылады.
Мектеп құрылысы мұндай өзгеріске бірден жауап бере алмайды. Жаңа тұрғын үй кешені екі-үш жылда салынып, халық тез қоныстанады. Ал мектепке жер бөлу, жобалау, қаржы қарастыру, құрылыс жүргізу және пайдалануға беру ұзақ уақыт алады. Осы аралықта бала саны көбейіп үлгереді. Сөйтіп, жаңа мектеп ашылған сәттің өзінде оның айналасындағы сұраныс бұрынғы жоспардан асып кетуі мүмкін. Бұл әсіресе Астана, Алматы, Шымкент және олардың маңындағы елді мекендерге тән.
Үш ауысым ең жылдам өсетін өңірлерде ұзақ сақталатыны да сондықтан. Мысалы, Маңғыстауда «Келешек мектептері» жобасы аясында жаңа нысандар ашылып, үш ауысымды мектептер саны 10-нан 3-ке дейін қысқарды. Бұл үлкен нәтиже. Бірақ өңірдегі демографиялық өсім мен елді мекендердің кеңеюі инфрақұрылымға қысымды сақтап отыр. Атырауда да 2025 жылы 5600 орынға арналған бес жаңа мектеп пайдалануға беріліп, үш ауысымды мектептер саны 8-ден 5-ке қысқарды. Жаңа нысан мәселені жеңілдетеді, бірақ сұраныс қатар өссе, оны толық жабу үшін уақыт керек.
2026 жылдың басынан шілдеге дейін Ұлттық статистика бюросы жалпы сыйымдылығы 18 090 оқушыға арналған 32 мектеп пайдалануға берілгенін хабарлады. Ал жаңа оқу жылы қарсаңындағы деректе 62 мың орындық 57 мектеп ашылғаны айтылды. Бұл екі санның есептік кезеңі әртүрлі, сондықтан оларды механикалық қосып есептеу дұрыс емес. Бірақ екеуі де құрылыс қарқынының жоғары екенін көрсетеді. Соған қарамастан үш ауысымның сақталуы мәселенің тек құрылыс көлемінде емес, жоспарлаудың дәлдігінде екенін аңғартады.
Үш ауысымның өзі неге қауіпті. Өйткені мектеп тек сынып бөлмесінен тұрмайды. Бір ғимаратта үш топтың кезекпен оқуы асханаға, спортзалға, дәлізге, кітапханаға, зертханаға, әжетханаға, гардеробқа және аулаға түсетін жүктемені арттырады. Баланың сабақ кестесі кешке қарай ығысады. Қыста күн ерте батады, үйге қайту қиындайды. Үйірме, спорт секциясы, қосымша сабақ, демалыс уақыты қысқарады. Мұғалім де, оқушы да бір ғимараттың мүмкіндігін шектен тыс пайдаланады.
Сондықтан үш ауысымды жай ғана сабақ басталатын уақыттың өзгеруі деп қабылдауға болмайды. Бұл білім сапасына, баланың қауіпсіздігіне, мұғалімнің жүктемесіне және ата-ананың күн тәртібіне әсер ететін режим. Үшінші ауысымда оқитын бала кеш қайтады, шаршайды, үй тапсырмасына кеш отырады. Бастауыш сыныптағы бала үшін бұл тіпті ауыр. Сондықтан үш ауысымды жою тек инфрақұрылымдық мақсат емес, баланың қалыпты оқу ортасын қамтамасыз ету мәселесі.
Жеке мектептер белгілі бір дәрежеде қысымды азайта алады. Бірақ олар мемлекеттік мектептің орнын толық алмастырмайды. Жеке мектеп те дәл бала көп жерде ашылуы керек, оған жер, ғимарат, кадр және тұрақты сұраныс қажет. Оның үстіне барлық отбасының ақылы мектепке мүмкіндігі жоқ. Сондықтан жеке сектор көмекші тетік болғанымен, негізгі жауапкершілік мемлекеттік мектеп желісінде қала береді. Әсіресе жаңа ықшамаудандарда балаға қолжетімді, тегін және жақын мектеп қажет.
Ендігі басты өзгеріс құрылыстың өзінде ғана емес, жоспарлау тәсілінде болуы тиіс. Мектепке сұранысты облыс немесе қала деңгейінде емес, әр ықшамаудан бойынша кемінде бес-жеті жыл бұрын есептеу қажет. Жаңа тұрғын үйге рұқсат берілген кезде сол жерде қанша бала тұратыны, жақын жылдары қанша бірінші сынып оқушысы келуі мүмкін екені, балабақша контингенті қалай өсіп жатқаны қатар қаралуы керек. Туу статистикасы, көші-қон, тұрғын үй құрылысы және мектепке қабылдау өтініштері бір цифрлық картада біріктірілсе, қай жерде тапшылық пайда болатынын алдын ала көруге болады.
Тағы бір маңызды өлшем - «қанша мектеп ашылды» деген саннан «қай жерде тапшылық жойылды» деген сұраққа көшу. Мысалы, 2000 орындық жаңа мектеп ашылды делік. Егер сол ықшамаудандағы тапшылық 3500 орын болса, бұл үлкен көмек, бірақ мәселе толық шешілген жоқ. Әр мектеп бойынша жобалық қуат, нақты оқушы саны, ауысым саны және алдағы үш жылға болжам ашық көрсетілсе, ата-ана да жағдайды дұрыс түсінер еді. Бұл әкімдікке де, қоғамға да нақты жоспар жасауға мүмкіндік береді.
Қорытындылайтын болсақ, үш ауысымның әлі жойылмауы мектеп салынбай жатыр дегенді білдірмейді. Керісінше, соңғы жылдары құрылыс қарқыны жоғарылады, 1 млн-нан астам жаңа орын ашылды, үш ауысымды мектептер саны айтарлықтай қысқарды. Бірақ ел ішінде халықтың қозғалысы, ірі қалалардың өсуі, жаңа тұрғын аудандардың пайда болуы және бірінші сыныпқа келетін балалар саны сұранысты қайта көбейтіп отыр. Бүгінгі басты сұрақ енді республика бойынша қанша орын қосылды деген емес. Әр бала өз үйіне жақын, қауіпсіз әрі қалыпты ауысымда оқитын мектепке бара ала ма. Үш ауысым мәселесінің нақты шешімі осы сұраққа берілетін жауаптан көрінеді.