23,2 трлн теңге өтімді қаражат: банктер неге өндірісті қаржыландыруға асықпайды?

Қазақстан банктерінің ақшасы аз емес. 2026 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша екінші деңгейлі банктердің өтімділігі жоғары активтері 23,2 триллион теңгеге жетті, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл – банк секторындағы барлық активтің 30,7 пайызы. Қарапайым тілмен айтқанда, банктердің қаржылық қоры жеткілікті. Бірақ осы мол қаражат экономиканың нақты секторына қаншалықты жұмыс істеп жатыр деген сұрақ бар.

Соңғы ресми статистика бұл сұрақты қоюға негіз береді. Шілдеде өнеркәсіп саласындағы банк несиелерінің көлемі бір айда 2,2 пайызға азайды. Ақпарат және байланыс саласында 1,5 пайыз, саудада 0,5 пайыз төмендеу тіркелді. Ауыл шаруашылығындағы несие портфелі небәрі 0,3 пайызға өсіп, 513 миллиард теңгеге жеткен. Құрылыс саласындағы өсім – 0,8 пайыз. Көлік саласында көрсеткіш 2,7 пайызға ұлғайған.

Банктердің жалпы жағдайына қарасақ, мұндай баяу өсімді қаражат тапшылығымен түсіндіру қиын. Банк секторының активтері 75,6 триллион теңгеге жеткен. Оның 23,2 триллион теңгесі – өтімділігі жоғары активтер. Банктердің меншікті капиталы 11,4 триллион теңгені құрайды. Капитал жеткіліктілігі бойынша көрсеткіштер де белгіленген нормативтерден едәуір жоғары.

Демек, банктерде ақша бар. Мәселе сол ақшаның қайда бағытталып жатқанында.

Шілдеде банктер бизнеске 2,1 триллион теңгенің жаңа несиесін берген. Бұл былтырғы шілдемен салыстырғанда 23,6 пайызға көп. Бір қарағанда жақсы көрсеткіш. Бірақ осы өсімнің негізгі себебі – ірі бизнеске берілген жаңа қарыздардың 40,8 пайызға көбеюі. Яғни банк бизнеске көбірек ақша бере бастады деген жалпы статистиканың артында ірі компаниялардың үлесі тұр.

Бұл жерде банктерді ірі бизнесті қаржыландырғаны үшін сынау дұрыс емес. Ірі кәсіпорындар да экономикаға инвестиция салады, жұмыс орындарын ашады және салық төлейді. Мәселе басқада: банктер үшін қаржылық жағдайы тұрақты, кепілі жеткілікті, ақша айналымы үлкен клиентті қаржыландыру әлдеқайда қауіпсіз. Ал экономикаға жаңа өндіріс, шағын кәсіпорын, өңдеу кәсіпорны немесе ауылдағы жоба керек болғанда тәуекел көбейеді. Банк дәл осы жерде абайлай бастайды.

Қазақстан жылдар бойы экономиканы әртараптандыру, шикізатқа тәуелділікті азайту және өңдеу өнеркәсібін дамыту туралы айтып келеді. Мұндай мақсаттың бәріне ақша қажет. Жаңа зауыт салу керек. Құрал-жабдық сатып алу керек. Өндірісті жаңарту керек. Жаңа технология енгізу керек. Бірақ шілдеде өнеркәсіпке берілген банк несиелерінің портфелі өспек түгілі, 2,2 пайызға қысқарған.

Бір айлық статистикадан ұзақ мерзімді қорытынды шығару дұрыс емес. Маусымда, керісінше, өнеркәсіп несиелері 2,6 пайызға өскен еді. Сондықтан бұл көрсеткішті банк секторы өндірістен толықтай бас тартып жатыр деп түсіндіруге болмайды. Дегенмен ай сайынғы осындай құбылмалылық басқа мәселені көрсетеді: нақты секторды ұзақ мерзімді қаржыландыру әлі де тұрақты механизмге айналған жоқ.

Банк үшін тұтынушылық несие беру әлдеқайда қарапайым. Азамат өтінімді телефоннан береді. Скоринг жүйесі оның төлем қабілетін бірнеше минутта тексереді. Қарыз автоматты түрде беріледі. Миллиондаған клиенттің арасында тәуекел бөлінеді. Ал өндірістік жоба мүлде басқа. Оның бизнес-жоспарын қарау керек. Кепілді бағалау қажет. Нарығын зерттеу керек. Жоба бірнеше жылдан кейін ғана пайда әкелуі мүмкін.

Сондықтан коммерциялық банк үшін жылдам айналатын және түсінікті өнімге ақша салу тиімдірек. Бірақ мемлекет тұрғысынан мәселе керісінше. Экономикаға тек несие емес, өндіріс керек.

Банктердің өтімділігі жоғары активтерінің көп болуы өздігінен проблема емес. Керісінше, банк салымшылардың ақшасын кез келген уақытта қайтара алуы керек. Өтімділік – қаржы жүйесінің қауіпсіздігі. Сондықтан 23,2 триллион теңгенің бәрін кәсіпкерлерге таратып беру керек деу экономикалық тұрғыдан дұрыс болмайды.

Бірақ бұл көрсеткіш банк секторында қаржы ресурсы бар екенін көрсетеді. Оның үстіне банктердегі клиенттердің салымы 51,7 триллион теңгеге жеткен. Соның 28,4 триллион теңгесі – жеке тұлғалардың депозиттері. Яғни халық банктерге орасан көлемде қаражат сеніп тапсырып отыр.

Банктің классикалық міндеттерінің бірі – осы жинақты экономикаға несие ретінде қайта бағыттау. Сондықтан банктердің тиімділігін тек депозит көлемімен немесе таза пайдасымен бағалау жеткіліксіз. Ақша нақты экономикаға қаншалықты жұмыс істеп жатыр деген көрсеткіш те маңызды.

Қазақстандағы бизнесті қаржыландырудың тағы бір ерекшелігі бар. Тәуекелі жоғары жобаларға келгенде мемлекет банктерге түрлі қолдау тетігін ұсынады. Кәсіпкерлердің несиесіне кепілдік беріледі, пайыздық мөлшерлеменің бір бөлігі субсидияланады, даму институттары арқылы қаржы бөлінеді. Мұның экономикалық негізі түсінікті: мемлекет банктің тәуекелін азайтып, бизнестің несиеге қолжетімділігін арттырғысы келеді.

Бірақ осы жерде маңызды сұрақ туындайды. Егер мемлекет тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алып отырса, коммерциялық банктер нақты экономиканы қаржыландыруда қаншалықты белсенді болуы керек? Банк ең қауіпсіз клиентті таңдап, мемлекеттік кепілдікті пайдаланып, сонымен бірге жоғары табыстылығын сақтап қалатын модель қалыптаспауы керек. Өйткені мұндай жағдайда тәуекелдің бір бөлігі қоғамға, ал табыстың негізгі бөлігі жеке қаржы институтына тиеді.

2026 жылдың алғашқы жеті айында Қазақстан банктері 1 триллион 396 миллиард теңге таза пайда тапты. Банк капиталының рентабельділігі 23,2 пайыз болды. Бұған қоса, сектордың 23,2 триллион теңге жоғары өтімді активі бар. Демек, Қазақстандағы банк жүйесін әлсіз немесе ақшасыз деп сипаттау қиын.

Ендігі талап басқа болуы керек. Банк жүйесі экономиканың нақты секторына көбірек жұмыс істеуі тиіс. Өйткені экономиканы тек ипотека, автонесие және тұтынушылық қарыз арқылы ұзақ мерзім дамыту мүмкін емес. Елге жаңа кәсіпорындар, өңдеу өндірісі, технологиялық компаниялар және экспортқа өнім шығаратын бизнес керек. Оларға бірнеше айға берілетін ақша емес, жылдарға арналған қолжетімді капитал қажет.

Коммерциялық банктің логикасын түсінуге болады. Ол салымшының ақшасына жауап береді. Сондықтан тәуекелі жоғары кәсіпке несие бермеуге құқылы. Бірақ ел экономикасының мүддесі әрдайым банктің коммерциялық мүддесімен сәйкес келе бермейді.

Банк үшін ең тиімді клиент – ақшасы бар, кепілі мықты және қарызды уақытында қайтаратын клиент. Ал экономика үшін кейде қаржыға ең қатты мұқтаж кәсіпкер маңыздырақ болуы мүмкін. Мәселе осы екі мүдденің ортасындағы тепе-теңдікте.

Қазақстан банктерінің активтері 75,6 триллион теңгеге жетті. Өтімділігі жоғары активтері – 23,2 триллион теңге. Жеті айдағы таза пайдасы – 1,4 триллион теңгеге жуық. Сонымен қатар шілдеде өнеркәсіпке берілген несие 2,2 пайызға азайды, ал бизнеске жаңа қарыз берудегі өсім негізінен ірі компаниялар есебінен қамтамасыз етілді.

Бұл жерде банктерге қойылатын негізгі сұрақ қарапайым: Қазақстан экономикасында ақша тапшы ма, әлде банктер сол ақшаны өндіріс пен жаңа кәсіпке салуға мүдделі емес пе?

Банк жүйесінің тұрақты болғаны ел үшін маңызды. Бірақ мықты банк жүйесінің келесі өлшемі оның қанша пайда тапқаны емес, жинақталған қаржыны нақты экономикаға қаншалықты тиімді жеткізе алғаны болуы керек.