Жарияланған оқиғаларда жастардың кәдімгі жұмысқа шақырылғанын, кейін құжатқа қол қойдырғанын, ал оның әскери келісім екенін соңынан білгенін айтатын эпизодтар бар.
2026 жылғы қазанның басында әлеуметтік желілерде Ресейге жұмыс іздеп барып, кейін әскери құрылымдарға тап болғанын айтқан қазақстандықтардың видеолары тарады. Бірі күзетші болуға бардық дейді, бірі құжатқа толық түсінбей қол қойдық дейді, енді бірі Украинадағы соғысқа жіберілетінін кейін білгенін айтады. Мұндай видеолар қоғамға ауыр әсер етеді. Өйткені онда соғысқа өз еркімен барған адамнан гөрі, жұмыс іздеп жүріп қақпанға түскен жас жігіттердің дауысы естіледі. Бірақ құқықтық тұрғыдан әр оқиғаны жеке тексеру қажет. Әлеуметтік желідегі үндеу бірден сот шешімі де, толық дәлелденген факт те емес, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Дегенмен бұл оқиға желідегі кезекті шу болып қалған жоқ. Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Ресей тарапымен келіссөз жүргізіп жатқанын хабарлады. Министрлік видеода көрінген және туыстары хабарласқан азаматтар бойынша мәлімет жинап, тексерілген тізімді Ресей жағына бермек. 2 қазанда Сыртқы істер министрі Мұхтар Тілеуберді Ресейдің Қазақстандағы уақытша сенімді өкілі Александр Комаровпен кездесіп, азаматтарды елге қайтару бойынша бірлескен іс-қимыл мәселесін талқылағаны айтылды. Қазақстанның Ресейдегі елшілігі де іске қосылып, туыстардан аты-жөні, туған күні, болжамды орналасқан жері және келісімшарт туралы дерек сұралып жатыр.
Осы жерде ең маңызды сұрақ туады. Украинадағы соғыс аймағында нақты қанша қазақстандық жүр. Қоғамға осы сан керек. Қазақстан билігі дәл қазір майданда жүрген азаматтардың толық әрі ресми санын жариялаған жоқ. СІМ-нің тізім қалыптастырып, туыстардан қосымша мәлімет сұрауының өзі қолда дайын, тексерілген, толық реестр жоқ екенін көрсетеді. Бұл жағдайды бір ғана цифрмен жабу қиын.
Сандарды шатастырмау үшін үш бөлек көрсеткішті ажыратып алу керек. Біріншісі – Қазақстандағы қылмыстық істер саны. Бас прокуратура деректеріне сүйенген жарияланымдарға қарағанда, 2022 жылдан бері шетелдегі қарулы қақтығыстарға қатысуға байланысты 97 қылмыстық іс тіркелген. Оның 92-сі Қылмыстық кодекстің 172-бабы бойынша, тағы бесеуі жалдамалылыққа қатысты 170-бап бойынша қозғалған. Сол кезеңде сегіз адам бас бостандығынан айыру жазасына сотталған. Бірақ бұл 97 адамның бәрі дәл қазір Украина майданында жүр деген сөз емес. Бұл әр жылдағы, әртүрлі кезеңдегі тергеу статистикасы.
Екіншісі – Украина жағындағы дерек. Украина қорғаныс барлауымен байланысты «Хочу жить» жобасы Ресей Қорғаныс министрлігімен келісімшарт жасаған кемінде 2420 Қазақстан азаматы туралы жеке дерек бар екенін мәлімдеді. Сол жоба олардың кемінде 460-ы қаза тапқан немесе хабарсыз кеткен деп бағалайды. Бұл дерек қоғамда үлкен резонанс тудырды. Бірақ оны Қазақстанның ресми статистикасы деп қабылдауға болмайды. Бұл – соғысушы тараптың жобасы жинаған мәлімет. Қазақстан билігі бұл санды толық растамады.
Үшіншісі – дәл қазіргі ұрыс аймағында жүрген азаматтар саны. Оны 2420-мен де, 97-мен де теңестіруге болмайды. Келісімшартқа қол қойған адам майданда болуы, тылда жүруі, жаралануы, қаза табуы, хабарсыз кетуі, қызметтен кетуі немесе Ресей аумағындағы бөлімде қалуы мүмкін. Қылмыстық іс қозғалған адам Қазақстанға қайтып келген болуы мүмкін. Сондықтан «майданда 2420 қазақстандық жүр» деу де, «тек 97 адам ғана бар» деу де дұрыс емес. Бұл сандар әртүрлі нәрсені өлшейді.
Неліктен қазақстандықтар мұндай жағдайға тап болуы мүмкін? Қазіргі шағымдардың бір бөлігінде азаматтар Ресейге ақша табу үшін барғанын айтады. Ресейге еңбек миграциясы Қазақстан үшін бөтен құбылыс емес. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Ресейге жұмыс істеуге немесе оқуға баратын қазақстандықтарға RuID жүйесі арқылы алдын ала электрондық өтініш беру талабы енгізілетіні туралы СІМ бұған дейін ескерткен. Бұл Ресейге баратын азаматтардың қозғалысы тұрақты екенін көрсетеді. Бірақ еңбек сапары мен әскери келісімшарттың арасы жер мен көктей. Қауіп дәл осы аралықта пайда болады.
Жарияланған оқиғаларда жастардың кәдімгі жұмысқа шақырылғанын, кейін құжатқа қол қойдырғанын, ал оның әскери келісім екенін соңынан білгенін айтатын эпизодтар бар. Бір азамат орыс тілін нашар түсінгенін, құжаттың мазмұнын толық оқымағанын, өзіне «соғыс немесе түрме» дегендей қысым жасалғанын мәлімдеді. Мұндай мәлімдемелер өте ауыр. Бірақ әрқайсысы бойынша нақты сұрақ көп. Құжатқа кім қол қойдырды? Қол қою кезінде аудармашы болды ма? Адам әскери қызмет екенін білді ме? Қысым жасалды ма? Қай әскери бөлімге тіркелді? Қай күні және қандай шартпен жеткізілді? Осы сұрақтарға жауапсыз құқықтық баға беру қиын.
Қазақстан үшін ең күрделі тұс осында. Шетелдегі соғысқа тартылған азамат бір мезетте жәбірленуші де, қылмыстық істің фигуранты да болуы мүмкін. Егер адамды алдап, қорқытып немесе мәжбүрлеп әскери келісімге қол қойдырса, бұл оның құқықтық мәртебесін өзгертетін мән-жай. Ал адам ақша үшін, келісімнің мәнін біле тұра, өз еркімен қарулы қақтығысқа қатысса, онда жағдай басқа. Сондықтан «бәрі алданған» деу де, «бәрі жалдамалы» деу де шындықты жеңілдетіп жібереді.
Қазақстан Қылмыстық кодексінің 172-бабы шет мемлекеттің аумағындағы қарулы қақтығысқа немесе соғыс қимылдарына жалдамалылық белгілері болмаған кезде қасақана заңсыз қатысқаны үшін жауапкершілік белгілейді. Бұл бап бойынша жаза бес жылдан тоғыз жылға дейін бас бостандығынан айыруға дейін барады. Ал 170-бап жалдамалылықты, жалдамалыны тартуды, оқытуды, қаржыландыруды және жалдамалы ретінде қатысуды бөлек қарастырады. Оның жазасы ауыр, кей жағдайда ұзақ мерзімге немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруға дейін жетуі мүмкін. Сондықтан шетелдегі соғысқа бару романтика емес, өте ауыр құқықтық тәуекел.
Бұл жерде «қасақана» деген сөз шешуші. Егер адам келісімнің әскери мәнін білмесе, алданса, тілдік кедергі болса, қорқытылса немесе кейін кетуге мүмкіндік берілмесе, тергеу сол мән-жайларды бөлек бағалауы керек. Керісінше, адам әскери келісімнің мазмұнын түсініп, ақша немесе басқа пайда үшін саналы түрде соғысқа барса, кейін «алдандым» деуі оны автоматты түрде жауапкершіліктен босатпайды. Әр істің тағдыры дәлелге, келісімшартқа, куәларға, байланыс жазбаларына және нақты әрекетке байланысты шешіледі.
Елге қайтару неге қиын? Біріншіден, азамат Қазақстан аумағында емес. Егер ол Ресейдің әскери келісімшарт жүйесіне тіркелген болса, оны шығару тек Қазақстан елшілігінің қалауымен шешілмейді. Ресейдің әскери, құқық қорғау және сыртқы істер органдарының келісімі қажет. Екіншіден, ол ұрыс аймағында болуы мүмкін. Мұндай жерде консулдық қызметтің тікелей жетуі қиын. Үшіншіден, адамның мәртебесі анық емес болуы ықтимал. Ол жәбірленуші ме, келісімшарттық әскери қызметші ме, тұтқын ба, жаралы ма, әлде қашып кеткісі келген адам ба. Әр мәртебенің рәсімі бөлек.
Төртіншіден, екі елдің саяси және құқықтық жүйесі арасында уақыт кетеді. Қазақстан азаматын қорғауға міндетті, бірақ басқа елдің әскери құрылымынан адамды шығарып алу үшін ресми хат, тексеріс, тізім, келісім, кейде ұзақ келіссөз қажет. Сондықтан СІМ-нің туыстардан нақты дерек сұрауы формализм емес. Туған күні, бөлім нөмірі, келісімшарт көшірмесі, соңғы байланыс, орналасқан жері, телефон нөмірі сияқты мәліметтер болмаса, бір адамды үлкен жүйенің ішінен табу өте қиын.
Бұл оқиға тағы бір жүйелік мәселені көрсетті. Қазақстанда шетелдегі соғысқа тартылған азаматтар бойынша бірыңғай ашық есеп жоқ. Қылмыстық статистика бөлек, консулдық өтініш бөлек, Украина жариялаған тізім бөлек, әлеуметтік желідегі видео бөлек. Соның салдарынан қоғам «жүз адам ба, екі мың адам ба» деген екі шектің арасында қалады. Ал шын мәнінде бұл көрсеткіштер бір өлшем емес. Бірі қылмыстық істі, бірі келісімшартқа қатысты деректі, бірі нақты құтқару өтінішін, енді бірі майдандағы болжамды қатысуды көрсетуі мүмкін.
Ендігі міндет тек азаматтарды қайтарумен шектелмеуі керек. Алдын алу жұмысы күшеюі тиіс. Ресейге жұмысқа баратын азаматтарға әскери келісімшарттың салдарын шекарадан бұрын түсіндіру қажет. Күмәнді жұмыс ұсыныстары, әсіресе күзет, вахта, жоғары жалақы, тез рәсімдеу деген жарнамалар мұқият тексерілуі керек. Әлеуметтік желідегі әскери қызметке шақыратын жарнамаларға құқықтық баға беріліп, Ресей тарапымен дерек алмасу жолға қойылуы тиіс. Консулдық байланыс та жеңіл болуы керек. Шетелде қиын жағдайға түскен адам қайда хабарласатынын бірден білуі қажет.
Қорытындылай келе, Украинадағы соғыс аймағында қанша қазақстандық бар деген сұраққа бүгін нақты ресми сан жоқ. 97 – шетелдегі қарулы қақтығыстарға қатысу бойынша қозғалған қылмыстық істердің саны. 2420 – Украинадағы «Хочу жить» жобасының Ресеймен әскери келісім жасаған қазақстандықтар туралы мәліметі. 460 – сол жобаның қаза тапқандар мен хабарсыз кеткендерге қатысты бағасы. Бұл үш көрсеткіштің ешқайсысы дәл қазір майдан шебінде жүрген азаматтардың толық ресми саны емес.
Мемлекет алдында екі міндет қатар тұр. Біріншісі – шынымен алданған, мәжбүрленген немесе құтқару сұраған азаматтарды елге қайтару. Екіншісі – Қазақстан азаматтарының шетел соғысына саналы түрде жалдануына жол бермеу. Біріншісі консулдық қорғау мен дипломатияға тіреледі. Екіншісі заң, қауіпсіздік және алдын алу жұмысына байланысты. Осы екеуін ажыратпайынша, қоғамда біржақты түсінік сақталады. Ал бұл тақырыпта біржақтылық қауіпті. Себебі майданға тап болған әр адамның артында отбасы, заңдық мәртебе және мемлекетаралық күрделі келіссөз тұр.