Ипотекалық қысым мен қолжетімсіз баспана: Қаржы институттары мен алыпсатарлық факторлар нарықты қалай қымбаттатты?

Қазақстандағы жылжымайтын мүлік нарығы соңғы жылдары ең көп талқыланатын әлеуметтік-экономикалық мәселелердің біріне айналды. Меншікті баспанаға ие болу - әрбір отбасының негізгі қажеттілігі болғанымен, іс жүзінде жылжымайтын мүлік бағасының өсу қарқыны халықтың нақты табысының өсімінен әлдеқайда озып кетті. Бұл ахуалдың қалыптасуына тек жалпы экономикалық факторлар ғана емес, екінші деңгейлі банктердің ипотекалық саясаты, алыпсатарлық факторлар мен қаржылық институттардың нарықтағы агрессивті рөлі тікелей ықпал етуде, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Алғашқы кезекте, банктердің ипотекалық несие беру саясатындағы дисбалансты айтқан жөн. Қаржы институттары ипотекалық өнімдерді ұзақ мерзімді әлеуметтік жауапкершілік ретінде емес, жоғары кіріс әкелетін коммерциялық құрал ретінде қарастырады. Ипотека бойынша пайыздық мөлшерлемелердің жоғарылығы азаматтардың 15-20 жыл бойы ауыр қаржылық жүктемені арқалауына алып келеді. Нәтижесінде, тұрғын үйдің түпкілікті құны бастапқы бағасынан екі-үш есеге қымбаттап, азаматтарды ұзақ мерзімді несиелік тәуелділікке тірейді.

Нарықтағы бағаның негізсіз өсуіне алыпсатарлық сұраныс пен қаржылық спекуляциялар да елеулі әсер етуде. Тұрғын үй баспана ретінде емес, қаражатты инфляциядан сақтаудың және жеңіл пайда табудың жеке құралына айналды. Түрлі инвесторлар мен делдалдық толыққанды риелторлық желілер жаңа салынған тұрғын үй кешендеріндегі пәтерлерді бастапқы кезеңде жаппай сатып алып, кейін оны халыққа қайтадан еселенген бағамен ұсынады. Мұндай алыпсатарлық әрекеттер нарықта жасанды дешышылық тудырып, шаршы метрдің құнын қолдан көтеруге ықпал етеді.

Сонымен қатар, банктердің коммерциялық несиелендірудегі шектеулері мен ипотекалық бағдарламалардың бекітілген лимиттері де бағаның негізсіз өсуіне жағдай жасады. Қаржы институттары ұсынған ипотекалық қаражаттың нарыққа жаппай құйылуы құрылыс компанияларының өнім бағасын қайта-қайта өсіруіне түрткі болды. Себебі нарықтағы тауар ұсынысының сапасы мен көлемі артпай тұрып, төлем қабілеті бар сұраныстың ақшалай көбейтілуі бағаның шарықтауына әкелетін классикалық экономикалық тетік болып табылады.

Тұрғын үйдің қолжетімсіздігі жас отбасылар мен орташа табысы бар азаматтардың әлеуметтік жағдайын айтарлықтай нашарлатады. Несиелік төлемдердің айлық кірістің жартысынан астамын құрауы халықтың басқа тұтынушылық қажеттіліктерін шектеп, тұрмыс сапасын төмендетеді. Жұмыс істейтін азаматтар тапқан табысының басым бөлігін банктердің несиесін өтеуге жұмсауға мәжбүр болып, қаржылық жинақ қалыптастыру мүмкіндігінен айырылады.

Проблемалық ипотекалық несиелерді қайта қарау тетіктерінің икемсіздігі де бөлек өзекті мәселе. Қарыз алушы отбасында табыс азайғанда немесе жұмыссыздық орын алғанда, банктер икемді реструктуризация мен ұзақ мерзімді жеңілдіктер беруге асықпайды. Керісінше, айыппұлдар мен өсімпаздарды тез арада еселеп көбейтіп, баспананы өндіріп алу процедураларын бастауға көшеді. Бұл азаматтарды баспанасыз қалдыру қаупін тудырып, қоғамдық кернеуді арттыра түседі.

Пайыздық саясат пен маржаның тым жоғары болуы банктердің корпоративтік мүддесін ғана көздейтінін аңғартады. Депозиттік мөлшерлемелер мен ипотекалық сыйақы арасындағы алшақтық қаржы ұйымдарына рекордтық пайда әкелгенімен, тұрғын үйдің қолжетімділігін мүлде қамтамасыз ете алмайды. Қаржы ресурстарының бұлайша тек банктердің ішінде шоғырлануы нақты өндіріс пен азаматтардың әл-ауқатына оң әсерін тигізбейді.

Сондықтан да екінші деңгейлі банктер мен қаржы институттары өздерінің ипотекалық саясатындағы корпоративтік жауапкершілікті арттыруы тиіс. Жылжымайтын мүлік нарығының тұрақтылығы мен әділдігі тек банктердің таза пайдасымен емес, азаматтардың баспанамен қамтылу мүмкіндігімен және несиелік шарттардың ашықтығымен бағалануы керек. Банктер өз саясатын әлеуметтік ақиқатпен үйлестірмесе, тұрғын үйдің қолжетімсіздігі төңірегіндегі қоғамдық сын арта беретіні сөзсіз.

Қорытындылай келе, тұрғын үй нарығындағы бағаны тұрақтандыру үшін қаржы институттарының алыпсатарлық схемаларға жол бермеуі және ипотекалық өнімдердің ашық әрі әділ ережелерін бекітуі аса маңызды. Баспана – алыпсатарлық табыс табудың құралы емес, әрбір азаматтың орнықты тұрмысының негізгі кепілі болуы тиіс.