Қазақ боксының негізін қалаған Шоқыр Бөлтекұлының туғанына 110 жыл (ВИДЕО)

Қазақ боксының тарихында Шоқыр Бөлтекұлының орны бөлек. Ол – былғары қолғапты алғаш серік етіп қана қоймай, осы өнердің ел ішінде тамыр жаюына, тұтас бір буын боксшының қалыптасуына ғұмырын арнаған қайраткер, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бүгінде қазақ боксшылары әлемдік ареналарда ел намысын қорғап, жеңіс тұғырынан көрінгенде, осы жолдың алғашқы сүрлеуін салған азаматтардың еңбегін еске алмай өту мүмкін емес. Өйткені спорттағы биік белестерге бір күнде жетпейді: оның ар жағында талай жанның маңдай тері, табандылығы мен кейінгіге қалдырған өнегесі тұрады. Шоқыр Бөлтекұлы – сол еңбегі ел жадында лайықты сақталуға тиіс тұлғалардың бірі.

Тағдырдың тезінен өткен бала

Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылғы 29 қазанда Маңғыстау өңіріндегі Жармыш ауылына қарасты Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Балықшы әулетінде туған сәбиге қойылған есімнің де өзіндік тарихы бар. Дүниеге келген күні ауға шоқыр балығы түсіп, мұны жақсылықтың нышанына балаған жұрт нәрестеге сол балықтың атын берген деседі.

Бірақ есімі жақсылыққа жорылған баланың балалық шағының өзі қуаныштан гөрі қайғыға толы болды. Ашаршылық жылдарында ата-анасынан ерте айырылып, тоғыз жасында Форт-Шевченко қаласындағы балалар үйіне орналастырылады. Тағдырдың қатал сынына бала кезінен ұшыраса да, Шоқыр бойындағы қабілетін жоғалтпай, білімге ұмтылады. Әуелі Бакудегі көркемсурет училищесінде оқып, кейін Киевтегі көркемсурет академиясы мен дене тәрбиесі институтын тәмамдайды.

Бір қарағанда, сурет өнері мен бокс бір-бірінен алшақ жатқан екі әлем секілді. Алайда Шоқырдың өмірінде бұл екеуі өзара жарасым тапты. Бірі оның қиялын ұштап, дүниені өзгеше тануына жол ашса, екіншісі мінезін шыңдап, қайратын еселеді. Қылқалам мен былғары қолғапты қатар серік еткен азаматтың болмысынан өнерге құштарлық пен күрескерлік рух қатар көрінді.

Бастауында өзі тұрған белес

Шоқыр Бөлтекұлының қазақ спорты алдындағы еңбегі – боксты жеке әуестік деңгейінен көтеріп, жүйелі жаттығу мен шәкірт тәрбиелеуге негізделген спорт саласына айналдыруға атсалысуы. 1930 жылдардың ортасында боксқа ден қойған ол елге оралған соң өзі үйренген өнерді өзгелерге үйретуге кіріседі.

1937 жылы Алматыда оның жетекшілігімен бокстан қала біріншілігі өткізіліп, оған 50 спортшы қатысады. Бүгінгі өлшеммен қарағанда, бұл шағын жарыс болып көрінуі мүмкін. Бірақ сол кезеңде қазақ жастары арасында боксты орнықтыру, спортшыларды бір алаңға жинап, жарыс тәжірибесін қалыптастырудың өзі үлкен қажыр-қайратты қажет етті. Шоқыр дәл осы істің басы-қасында жүрді.

Алайда ел басына күн туған шақ оның спорттағы жолын уақытша үзуге мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда майданға өз еркімен аттанып, артиллерия бөлімінде қызмет етеді. 1942 жылы көрсеткен ерлігі үшін «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалімен марапатталады. Жараланып, елге оралған соң да жігерін жасытып, еңсесін түсірмейді. Қайтадан жаттығуға кірісіп, спортқа оралады.

1944–1947 жылдары одақтық жарыстарда жүлдегер атанып, Қазақстан біріншілігінде үш рет жеңіске жетеді. 1947 жылы қазақ жастары арасынан бокстан тұңғыш рет КСРО спорт шебері атағын иеленеді. Деректерде оның рингке 223 рет шығып, 199 кездесуде жеңіске жеткені айтылады.

Дегенмен Шоқырдың есімін тарихта қалдырған нәрсе – жеке жеңістерінің саны ғана емес. Ол өзінен кейінгі буынның жолын ашуды, білгенін шәкірттеріне үйретуді өмірлік мұратына айналдырды. 1947 жылдан бастап бапкерлікке басымдық беріп, қазақ боксының қалыптасуына бар күш-жігерін жұмсады.

Шәкірттерінен жалғасқан жеңіс жолы

Ұстаз еңбегінің өлшемі – өзі бағындырған белес қана емес, шәкірттері жеткен биік. Бұл тұрғыдан алғанда, Шоқыр Бөлтекұлының мұрасы айрықша бағалы.

Оның тәлімін алған Махмұд және Мақсұт Омаровтар, Әбдісалан Нұрмаханов, Ескендір Хасанов, Геннадий Рожков, Серік Әбденәлиев сынды боксшылардың есімі спорт тарихында қалды. Шоқырдың шәкірттері одақтық жарыстарда жүлде алып, қазақ боксының әлеуетін танытты. Жалпы, оның 800-ге жуық спортшыны тәрбиелегені жөнінде деректер бар.

Ол тек боксшы баптап қана қойған жоқ, спорттағы кәсіби ортаның қалыптасуына да ықпал етті. Кеңес өкіметі кезінде саяси сенімсіз саналып, Қазақстанға жер аударылған неміс маманы Густав Кирштейн мен балқар Дәулеткерей Муллаевтың жаттықтырушылық қызметке орналасуына көмектескені айтылады. Өзгеге қол ұшын созуды азаматтық парыз санаған Шоқырдың бұл әрекеті оның адамдық болмысын да айқындай түседі.

Шәкірттеріне талап қоя білген ұстаздың өзі де өмір бойы ізденіс үстінде болды. Оның бапкерлік мектебі – тек спорттық әдіс-тәсілдердің жиынтығы емес, тәртіпке, төзімге, еңбекке және табандылыққа негізделген өмірлік ұстаным еді.

Қылқаламнан қалған із

Шоқыр Бөлтекұлын тек рингпен байланыстыру оның сан қырлы тұлғасын толық таныта алмайды. Ол сурет өнерін меңгерген, баспасөзде қалам тербеген, әдеби мұраға айрықша ықылас танытқан жан еді.

Кезінде Абай атындағы опера және балет театрында, «Қазақфильм» киностудиясында суретші болып еңбек еткен. Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Бейімбет Майлиннің өтінішімен татар жазушысы Ғабдолла Тоқайдың портретін салғаны жөнінде дерек сақталған. Оның суреттері мәдениет орындарының безендірілуіне де пайдаланылған. Өкінішке қарай, көркем мұрасының бір бөлігі бүгінге дейін толық зерттеліп, жинақталған жоқ.

1940 жылдардың ортасынан бастап баспасөзде спорт тақырыбына мақалалар жариялап, жаттығу әдістері, жарыс нәтижелері мен шәкірттерінің шеберлігі туралы жазған. Сонымен бірге «Ер Қосай» жырын жатқа айтқан. Белгілі спорт журналисі Сейдахмет Бердіқұлов оның жыршылық қабілетіне сүйсіне тоқталған.

Өнерге жақын жүрек өмірлік серігін де өнер адамдарының арасынан тапты. Шоқырдың жары Нұрсұлу Тапалова – қазақтың кәсіби балет өнерінің алғашқы өкілдерінің бірі. Сахнада өз қолтаңбасын қалдырған Нұрсұлу мен спортқа ғұмырын арнаған Шоқырдың тағдыры өнер мен қайрат, сұлулық пен табандылық тоғысқан ерекше ғұмыр болды.

Уақыт ұмыттырмайтын есім

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылғы 6 сәуірде Алматыда дүниеден өтті. Оның ғұмыры жеңіл болған жоқ: жетімдіктің зардабын тартты, соғыстың от-жалынынан өтті, жоқшылық пен таршылықты көрді. Бірақ ешбір қиындық оны өз жолынан тайдыра алмады. Өмірдің ащысы мен тұщысын қатар татқан азамат бар күшін халқына қызмет етуге жұмсады.

Кейінгі жылдары Маңғыстауда Шоқырды еске алуға арналған халықаралық турнирлер ұйымдастырылып, оның есімін ұлықтау шаралары қолға алынды. Туған өлкесінде даңқты боксшының аты спорт нысанына берілді. Мұның бәрі – ұлт спортының бастауында тұрған тұлғаға көрсетілген құрметтің белгісі.

Дегенмен Шоқырдың мұрасын келер ұрпаққа жеткізу үшін мерейтойлық шаралармен шектелуге болмайды. Оның өмір жолын терең зерттеу, суреттерін жинақтау, баспасөздегі еңбектерін жүйелеу, шәкірттері туралы естеліктерді сақтау – бүгінгі күннің де міндеті.

Өйткені ұлттың спорттағы жеңісі тек жеңімпаздың атымен өлшенбейді. Оның ар жағында жол ашқан ұстаз, алғашқы болып тәуекел еткен қайраткер, кейінгіге сенім артқан азамат тұрады. Шоқыр Бөлтекұлы – қазақ боксының сол алғашқы шамын жаққан тұлға. Ал сол шамның жарығы бүгінгі рингте жарқырап, жаңа буынның жеңісіне жол көрсетіп келеді.