Қазіргі таңда жаңа Бас хатшы болуға ниет білдірген бірнеше үміткер бар.
2026 жылдың соңында Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қазіргі Бас хатшысы Антониу Гутерриштің екінші мерзімі аяқталады. Гутерриш 2017 жылдан бері БҰҰ-ны басқарып келеді, екінші мерзімге 2021 жылы баламасыз түрде сайланған болатын. Оның үшінші мәрте сайлауға түсуі екіталай – бұған дейін ешбір Бас хатшы 10 жылдан артық қызмет атқарған емес. Осыған байланысты 2025 жылы БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесі мен Бас Ассамблеясы жаңа Бас хатшыны таңдау үрдісін ресми түрде бастап кетті. Тарихта алғаш рет бұл лауазымға әйел адам тағайындалуы ықтимал деген болжам бар: ұйым тарихында бірде-бір әйел Бас хатшы болмағандықтан, БҰҰ мүшелеріне кандидат ретінде әйелдерді ұсыну ұсынылды. Сондай-ақ келесі Бас хатшыны таңдауда өңірлік әртүрлілікке көңіл бөлу керектігі де баса айтылды.
Қазіргі таңда жаңа Бас хатшы болуға ниет білдірген бірнеше үміткер бар. Ресми ақпарат бойынша, олардың қатарында Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (МАГАТЭ) бас директоры, аргентиналық дипломат Рафаэль Гросси және БҰҰ Сауда және даму жөніндегі конференциясының (ЮНКТАД) бас хатшысы Ребекка Гринспан (Коста-Рика) бар. Аргентина үкіметі 2025 жылғы қарашада Гроссиді 2027–2031 жылдар кезеңіне БҰҰ Бас хатшысы қызметіне ресми кандидат ретінде ұсынды. Гроссидің кандидатурасын Италия бірлесіп қолдап отыр, сондай-ақ кейбір өзге мемлекеттер (мысалы, Парагвай) оны жақтайтынын мәлімдеді. Бұл оның мүмкіндігін арттыра түсетіні сөзсіз. Сол сияқты, Чили президенті Габриэль Борич 2025 жылы Нью-Йоркте өткен БҰҰ Бас Ассамблеясы сессиясында елдің бұрынғы президенті Мишель Бачелетаны осы лауазымға кандидат ретінде ұсынатынын мәлімдеді. Коста-Рика республикасының экс-вице-президенті, халықаралық ұйымдарда тәжірибесі мол Ребекка Гринспан да өз кандидатурасын ұсынуға дайын екенін білдірді. Бұған қоса Боливияның вице-президенті Давид Чокеуанка мен Маврикий елінің өкілі Бруно Донат та Бас хатшы лауазымына таласуға ниет білдіргені хабарланды. Сонымен қатар Халықаралық валюта қорының басқарушы директоры, болгариялық Кристалина Георгиеваның есімі де бейресми талқылауларда аталып жүр – ол Шығыс Еуропа аймағынан қосылуы мүмкін ықтимал үміткер ретінде қарастырылуда. Жалпы, үміткерлер тізімі әртүрлі өңір мен саланың тәжірибелі тұлғаларымен толығуда.
Алайда келесі Бас хатшының нақты кім боларын дөп басып айту қиын. Бақылаушылардың пікірінше, БҰҰ тарихында тұңғыш рет бұл қызметті әйел адам иеленуі әбден мүмкін. Халықаралық басылымдардың хабарлауынша, ықтимал әйел үміткерлер арасында Жаңа Зеландияның бұрынғы премьер-министрі Джасинда Ардерн, Барбадос премьер-министрі Миа Моттли, БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі бұрынғы жоғарғы комиссары әрі Чилидің экс-президенті Мишель Бачелет, сондай-ақ БҰҰ Бас хатшысының қазіргі орынбасары, нигериялық Амина Мохаммед бар. Бұл тұлғалардың әрқайсысы халықаралық деңгейде танымал, тәжірибелі мемлекет және қоғам қайраткерлері саналады және ұйым тарихындағы алғашқы әйел Бас хатшы атануға лайық үміткерлер деп қарастырылуда.
Сонымен бірге ер кандидаттар да бәсекеден шыға қойған жоқ. Мысалы, МАГАТЭ басшысы Рафаэль Гросси ядролық қауіпсіздік саласындағы жетістіктерімен жаһандық дипломатияда бедел жинаған тұлға. Кейбір сарапшылардың пайымынша, келесі Бас хатшыны таңдау кезінде АҚШ өз мүддесін алға қоятыны анық, сондықтан Вашингтон Иранның ядролық бағдарламасына қатысты қатаң ұстанымы үшін Гроссиді қолдауы мүмкін. Егер АҚШ сияқты ықпалды мемлекет белгілі бір кандидатураны ашық қолдаса, оның жеңіске жету мүмкіндігі айтарлықтай өседі. Дегенмен БҰҰ Бас хатшысын сайлау – көптеген елдің өзара ымырасы нәтижесінде жүзеге асатын күрделі процесс, сондықтан өзге державалардың да ұстанымы шешуші рөл атқарады.
БҰҰ Жарғысына сәйкес, Бас хатшыны Қауіпсіздік Кеңесі ұсынады және оны Бас Ассамблея жалпы дауыс беру арқылы бекітеді. Лауазым мерзімі – бес жыл, қайта сайлануға шектеу жоқ, бірақ осы кезге дейін ешбір Бас хатшы 10 жылдан артық қызмет атқармаған.
Бейресми қалыптасқан тәжірибе бойынша, бұл жоғары лауазымға Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылатын державалардың (АҚШ, Қытай, Ресей, Ұлыбритания, Франция) азаматтары тағайындалмайды. Сондай-ақ аймақтық теңгерімді сақтау дәстүрі де ескеріледі: қазіргі Бас хатшы Батыс Еуропа өкілі болғандықтан, кей сарапшылар жаңа жетекші Латын Америкасы, Шығыс Еуропа немесе Африка мен Азиядан шығуы мүмкін деп болжайды. Сайлау науқаны барысында үміткерлер өз елінің үкіметі арқылы ресми ұсыныс алып, ұйымды дамыту жөніндегі көзқарасын, бағдарламасын көпшілікке таныстырады; егер үміткер БҰҰ құрылымында қызмет атқарса, сайлау кезінде қызметін уақытша тоқтатқаны жөн деп көрсетілген.
2027 жылдың 1 қаңтарында қызметіне кірісетін келесі Бас хатшыға жаһандық саясаттағы күрделі кезеңде жұмыс істеуге тура келеді. Қазіргі уақытта әлем бірнеше ірі жанжалдың зардабын тартып отыр: Украинадағы соғыс пен Таяу Шығыстағы тұрақсыздық сияқты дағдарыстар БҰҰ беделіне сын-қатер төндіруде. Сонымен қатар ұйымның ең ірі қаржылық доноры – АҚШ алдағы уақытта БҰҰ-ны қаржыландыруды қысқартуы мүмкін деген қауіп бар. Мәселен, АҚШ-та 2024 жылы өтетін президенттік сайлауда бұрынғы президент Дональд Трамп қайта билікке келсе, Вашингтон БҰҰ бағдарламаларын қаржыландыруды күрт қысқартуы ықтимал. Трамп бұған дейін де америкалық жарналарды азайту, тіпті кей халықаралық құрылымдардан шығу мәселесін көтергені белгілі. Сондықтан келесі Бас хатшыға Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақты жұмысын, бюджетінің беріктігін қамтамасыз ету, ұйымның халықаралық беделін сақтап нығайту және бейбітшілік пен қауіпсіздікті күрделі жағдайда қорғау сынды ауыр міндеттер жүктелмек.
БҰҰ Бас хатшысын сайлау 2026 жылдың шілде айының соңына қарай өтуі жоспарланып отыр. Демек, алдағы бір жарым жыл бойы халықаралық аренада дипломатиялық мәміле тартыстары жүреді, әр мемлекет өз қалаулы кандидатына қолдау іздейді. Сайлау қарсаңында үміткерлердің БҰҰ мінберінен бағдарламаларын таныстырып, көпшіліктің сұрақтарына жауап беретін ашық пікірталастар өткізу дәстүрге айналған. Соңында Қауіпсіздік Кеңесі ең лайықты деп тапқан бір үміткердің есімін Бас Ассамблеяның қарауына ресми ұсынады. 2026 жылдың соңына қарай әлемге жаңа Бас хатшының есімі белгілі болмақ. Қалай болғанда да, бұл жолғы сайлау тарихқа енуі ғажап емес – егер тұңғыш рет әйел адам әлемдік ұйымның тізгінін ұстаса, бұл гендерлік теңдік бағытындағы символдық үлкен қадам болмақ. Ал қандай жағдай болмасын, жаңа Бас хатшыға артылатын үміт пен жауапкершілік орасан болайын деп тұр. Әлем қауымдастығы жаңа жетекшінің әр қадамын жіті назарда ұстайтыны сөзсіз.