Банкоматтардағы бейнежазбаларды 180 күн сақтау заңсыз қолма-қол ақша айналымымен күресуге септігін тигізе ме?

2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстанда банкоматтардағы бейнебақылау жазбаларын жарты жыл (180 күн) бойы сақтау міндеттелді.

Бұл жаңа талап банкомат арқылы жүргізілетін қолма-қол ақша операцияларын қатаң бақылауға алуды, сол арқылы көлеңкелі ақшаны қолма-қолға айналдыру (обналичивание) схемаларымен күресуді көздейді. Қарапайым тілмен айтқанда, банкоматтан ақша шешкен әрбір азаматтың бейнежазбасы алты ай сақталады, қажет болған жағдайда құқық қорғау органдары оны тексеріп, күдікті транзакцияларға қатысы бар-жоғын анықтай алады. Халық арасында бұл шараны әртүрлі қабылдағандар бар: бірі «қылмыспен күресуге көмектеседі» десе, енді бірі «жеке мәліметтердің сақталуына алаңдайды». Ендеше, 180 күндік жазба талабы заңсыз жолмен қолма-қол ақша шығару әрекеттерін тыюға қаншалықты ықпал етпек, және қарапайым тұтынушыға әсері қандай?

Қазақстан Республикасы Қаржы мониторингі агенттігінің мәліметінше, банкоматтар заңсыз жолмен ақшаны қолма-қол ақшаға айналдырудың басты арналарының бірі болып келген. Күмәнді кәсіпкерлер немесе қаржы алаяқтары түрлі адамдардың есепшоттарына ақша аударып, сол қаржыны банкомат арқылы шешіп алу схемаларын қолданады. Мұндайда, ақшаны шешіп алған адам көбіне нақты кім үшін әрекет еткенін анықтау қиын, өйткені банкоматтан қолма-қол алған кезде клиентті сенімді сәйкестендіру механизмі әлсіз, кейде мүлде жоқ (төлем картасын үшінші біреудің пайдалануы, т.б.). 2022 жылдың басынан 2023 қыркүйегіне дейін күмәнді операциялар арқылы 13,3 триллион теңге қолма-қол ақша шығарылғаны анықталып отыр – бұл мемлекет экономикасына зор зиян келтіретін көлеңкелі айналым көлемі.

Міне осыған орай, мемлекет банкоматтарды «көлеңкелі айналым» каналы ретінде жаппақ. 2026 жылдан бастап барлық банктер банкомат камераларындағы бейнежазбаларды кемінде 180 күн (6 ай) сақтауға міндетті болды. Қаржы мониторингі агенттігі төрағасының орынбасары Қайрат Бижановтың түсіндіруінше, бұл шара «күмәнді операцияларға қатысы бар адамдарды анықтауға және аты-жөні белгісіз ақша шешу мүмкіндіктерін азайтуға» бағытталған. Яғни, енді әрбір банкоматтан ақша алынған сәттің бейнежазбасы жарты жыл бойы банкте сақталады, егер белгілі бір аударым-алым схемаға іліксе, құқық қорғаушылар сол жазбаларды қарап, ақша алған адамды және оған дейінгі әрекеттерді анықтай алады.

Биліктің мұндай қатаң шараға баруына банкоматтар арқылы заңсыз қолма-қол ақша шығару проблемасының ушығуы себеп. Жоғарыда айтқан 13 трлн теңге – соның айғағы. Негізгі түйткіл – транзакциялардың аты-жөнсіз, аноним түрде жүруі. Мәселен, заңсыз жолмен табылған қаражатты қылмыстық топтар бірнеше адамға бөліп аударып (олар көбіне жалақысы төмен немесе қаржыдан қиналған адамдарды азын-аулақ ақшаға жалдайды), әрқайсысына банкоматтан шештіріп алады. Бұрын мұндай операцияны дәлелдеу қиын болды, себебі банкоматтан шешкен адамның жеке өзі түскен бейнежазбасы сақталмайтын немесе қысқа уақыт сақталып, тергеу басталғанша өшіріліп қалатын. Енді 6 ай көлемінде видео дерек қоры жинақталатындықтан, күмәнді операция анықталса, сол уақыт аралығындағы барлық байланысқан банкомат шешімдерін тексеріп, тізбекке қатысушылардың түр-тұрпатын анықтау мүмкіндігі артады.

Мұнымен қоса, мемлекет қолма-қол ақшамен байланысты салық төлеуден жалтару, көлеңкелі экономикамен күресті де күшейтуді көздеп отыр. Банкоматтардан көп көлемде ақша шешкендер назарға ілігуі ықтимал, әсіресе егер бұл жиі қайталанып тұрса. Дегенмен, қаржы ведомстволары қарапайым азаматтардың күнделікті банк операциялары бұдан зардап шекпейтінін баса айтуда. Мысалы, Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті халық арасындағы «банкомат арқылы картаға ақша салсаң немесе шешсең, салық органдары тексереді екен» деген сыбысты жоққа шығарды. Ресми түсіндірмеде:

• Депозиттен өз шотыңа ақша аудару;
• Банкомат арқылы есепшотты толықтыру;
• Еңбекақы және әлеуметтік төлемдер;
• Отбасы мүшелері арасындағы ақша аударымдары (мысалы, жұбайлар, ата-ана мен бала арасында) –

мұның ешқайсысы салық органдарының ерекше бақылауына жатпайды, тексерілмейді деп атап көрсетілді. Яғни, қалыпты қаражат айналымы бар азаматтар жаңа тәртіптен зардап шекпейді, ал жаңа механизм тек заңсыз әрекеттерді анықтауға бағытталған.

Банкомат жазбасын сақтау – кешенді шаралардың бір бөлігі ғана. Бұдан бөлек, болашақта банкоматтан қолма-қол ақша алу кезінде клиентті биометриялық сәйкестендіруді енгізу жоспарланып отыр. Мысалы, банкоматтағы камера арқылы адамның жүзін тану немесе саусақ ізін сканерлеу технологиясы жүзеге асса, карта иесінен бөтен адам ақша шешсе, жүйе оны бірден аңғарады. Қазір мұндай биометриялық идентификация әзірлену үстінде. Егер ол енгізілсе, карта иесінің өзі ғана ақшасын шешуге мүмкіндігі болып, өзге біреудің картасымен аноним ақша алу күрт қиындайды.

Жаңа ережелер қатарына жалпы мыналар кіреді:

1. Бейнежазбаларды сақтау – банктер әр банкоматтың видеокамера жазбасын кемінде 6 ай бойы сақтайды. Бұл кез келген күдікті транзакцияға қатысты толық хронологияны қайта қалпына келтіруге мүмкіндік береді: кім, қашан, қай жерде ақша шешті – бәрі анық болады.
2. Биометриялық идентификация – (жоспарлау сатысында) банкоматтан ақша алу кезінде жүзді тану немесе саусақ ізін тексеру технологиясын енгізу. Бұл бөтен адамның карточканы пайдаланып ақша алуына кедергі жасауға, әрі қажет жағдайда нақты тұлғаны растауға көмектеспек.

Осы екі шара бірігіп, банкомат арқылы атқарылатын анонимді операциялардың жолын кесіп, заңсыз қаржы схемаларына жаңа тосқауылдар қояды деп күтілуде.

180 күндік бейне-мұрағат құру шешімі қаржы алаяқтарына және «көлеңкелі экономика» өкілдеріне айтарлықтай соққы болады деуге негіз бар. Өйткені енді банкомат арқылы көп мөлшерде ақша шешкен адамның бейнесі жазылып қана қоймай, ұзақ уақыт сақталады, бұл олардың жазасыз қалу мүмкіндігін азайтады. Бұрын бейнежазбалар тез өшіп, қылмыскерлер «ізін суытып» үлгерсе, енді жарты жыл бойы кез келген уақытта қайтып тексеруге дерек бар. Бұл өз кезегінде заңсыз айналымды азайтып, экономикалық қылмыстарды ашуды жеңілдетеді деп болжанып отыр.

Екінші жағынан, кейбір азаматтардың жеке өмір құпиясына қатысты алаңдауы да түсінікті. Банкоматтан ақша шешкен әр адамның видеосы түсіріліп, банк серверінде жарты жыл сақталатыны біреулерге жайсыз тиюі мүмкін. Алайда банк өкілдері мен сарапшылар бұл деректерге қол жеткізу тек арнайы құқық қорғау сұрауымен мүмкін болатынын, қарапайым жағдайда ешкім бейнематериалды қарамайтынын айтады. Бұған қоса, жоғарыда айтылғандай, күнделікті тұрмыстық қаржы операцияларына жаңа тәртіптің еш қатысы жоқ – мысалы, сіз банкомат арқылы картаңызға ақша салсаңыз немесе жақыныңызға аз сома жіберсеңіз, оны ешкім тексеріп, сұрақ қоймайды. Мемлекет кірістері комитеті бұл тұрғыда «қарапайым қаржы операциялары салықтық бақылауға жатпайды, азаматтардың алаңдауына негіз жоқ» деп ресми мәлімдеді.

Демек, банкомат бақылауын күшейту шаралары қарапайым халыққа қолайсыздық тудырмауы тиіс, керісінше қаржы жүйесінің заңдылығын қамтамасыз етуге қызмет етеді. Бұл қадамды банк секторы мен құқық қорғау органдары арасындағы ынтымақтастықтың жаңа деңгейі деуге болады – технология көмегімен экономикадағы көлеңкелі әрекеттерді біршама тоқтату мүмкіндігі пайда болмақ.

Банкомат камераларының жазбаларын 180 күн сақтау талабы – қолма-қол ақшаның заңсыз айналымына қарсы бағытталған маңызды қадам. Ол басқа да шаралармен бірге (биометриялық идентификация, қаржы мониторингін цифрландыру) қаржы жүйесін тазартуға, күмәнді операцияларды дер кезінде әшкерелеуге көмектеспек. Ең бастысы, қатардағы азаматтардың күнделікті банктік транзакциялары бұдан зардап шекпейді – ресми органдар жеке тұлғалардың қарапайым төлемдері мен аударымдары бақылауға алынбайтынын нақты айтты.

Әрине, кез келген жаңа бастама сияқты, оның да орындалуын уақыт көрсете жатар. Бірақ басты мақсат – қаржы жүйесінде ашықтықты арттыру. Камера жазбалары мен болашақта енгізілетін бет-әлпетті тану жүйесі анонимдікті азайтып, заң алдындағы жауапкершілікті күшейтеді деп күтілуде. Мұның нәтижесінде қылмыстық жолмен келген қаражатты жасырын қолма-қол шығару қиындап, экономиканың «көлеңкелі» үлесі азая түспек. Қарапайым пайдаланушылар үшін бұл, түптеп келгенде, қауіпсіз және әділ қаржы жүйесіне жасалған қадам болмақ.