Халық азықты несиеге алып жүр: Үкімет неге үнсіз?

Бірақ, ең маңызды сұрақ: мемлекет ашық статистикада «азық-түлікті дәл бөліп төлеумен/қарызға алу» деген жеке жолды көрсетіп отыр ма? Қысқа жауап – жоқ, кемінде көпшілікке қолжетімді ресми жарияланымдарда бұл бөлек өлшенбейді: банк секторы деректерінде тұтынушылық қарыз жалпы түрде беріледі, ал сауда статистикасы төлем тәсілін (қолма-қол/карта/кредит/BNPL) бөлмейді. Бұдан «азық-түлікке қарыз» мәселесі жоқ деген қорытынды шықпайды – керісінше, мәселенің нақты масштабын дәл бағалауға кедергі бар. Бұл қиындықты ашық деректің өзінен көруге болады: банк секторындағы тұтынушылық қарыз көлемі бар, бірақ оның ішіндегі «азық-түлікке кеткен бөлігі» жоқ; бөлшек сауда көлемі бар, бірақ оның қаншасы қарыз арқылы өткенін ашып айтпайды.

Соған қарамастан, халықтың несиелік тарихындағы өзгерісті жанама индикаторлар өте айқын көрсетеді.

2025 жылғы 1 желтоқсанда халыққа берілген кредиттер 24,6 трлн теңгеге жетіп, бір айда 1,2%-ға, жыл басынан 18,8%-ға өскен; оның ішінде тұтынушылық қарыз 16,6 трлн теңге. Ең маңыздысы – сол хабарламада орташа мөлшерлеменің төмендеуінің бір себебі ретінде «бөліп төлеуге берілген қарыздар үлесінің өсуі» екені тікелей айтылады. Яғни, бөліп төлеу – жай маркетинг құралы емес, ресми қаржы статистикасының өзіне әсер етіп тұрған ірі сегмент.

Ал 2024 жылғы қорытындыға қарасақ, халық кредиттері 20,7 трлн теңгеге, тұтынушылық кредиттер 13,8 трлн теңгеге жеткені көрсетілген. Демек, 2024-тен 2025 жылдың соңына қарай жалпы халық қарызы тағы да едәуір үлкейген. Бөліп төлеу үлесі статистикаға әсер етіп отыр. Енді «азық-түлікке» жақындайық. 2025 жылғы қаңтар-желтоқсанда бөлшек сауда көлемі 26 392 млрд теңге болғанын (нақты өсім 7,5%) және бөлшек саудадағы азық-түлік үлесі 33,1% екенін көрсетеді. Азық-түлік тауарларын өткізу көлемі 7,8%-ға өскен. Оның себебі, нақты табыстың қысымы және «айдың ортасы синдромы». Ресми көрсеткіштер халық табысының барлық жерде бірдей өспегенін аңғартады. Мысалы, 2025 жылғы қарашада жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табыс 236 051 теңге болғанымен, нақты ақшалай табыс индексі 90,8% деп көрсетілген (яғни нақты мәнде төмендеу бар). Сол бетте 2025 жылғы III тоқсанда табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен халық үлесі 5,3% екені беріледі. Ал 2025 жылғы III тоқсанда экономика бойынша атаулы жалақы өссе де, нақты жалақы индексі 98,0% болып шыққан.

Азық-түлік – кейінге қалдыруға келмейтін шығын. 2025 жылғы желтоқсанда азық-түлік бағасы бір айда 1,2% қымбаттағаны, сондай-ақ жылдық инфляцияның деңгейі (желтоқсаннан желтоқсанға) екі таңбалы екенін ресми статистика айтады.

Осындай кезеңде отбасы бюджеті қиындыққа тап болады: коммуналдық, жол, мектеп, дәрі-дәрмек сияқты төлемдер арасында ең негізгі бөлік – тамақ. Егер табыс нақты мәнде өспесе, психология да, тұрмыс та бір шараға келіп тоқталады: бүгінгі азық-түлікті ертеңгі жалақыға алу.

Реттеуші органның мәлімдемесінде бөліп төлеудің үлесі өсіп жатқаны ашық айтылады. Бөліп төлеудің феномені мынада: тұтынушы үшін ол көбіне «пайызсыз» немесе «жеңіл» көрінеді, ал қаржы жүйесі үшін – бұл бәрібір қарыз міндеттемесі (төлем тәртібі, кредит тарихы, қарыз жүктемесі). Сапарға билет алу, телефон алу – түсінікті; бірақ бүгінгі трендтің «дауысы» дәл азық-түлікке жетуі қоғамды алаңдатады: күнделікті тұтыну қарызға көшсе, бұл – табыс пен баға балансындағы дағдарыстың белгісі.

Енді «үкімет неге назар аудармайды?» деген сұрақты нақтылайық. Бір жағынан, мемлекет «қарыз» тақырыбын мүлде көрмей отыр деу әділетсіз: реттеуші кредит өнімдерінің шекті құнын төмендету, жоғары тәуекелді микрокредитті қатайту сияқты шараларды түсіндіріп келеді.

Ресми түсіндірмеде жоғары мөлшерлеме қарыздың тез өсуіне, төлемді кешіктіру тәуекелінің артуына әкелетіні, ал қысқа мерзімді онлайн микрокредитте тиімді мөлшерлеме өте жоғары мәндерге (мысал ретінде ЖТСМ-ның жүздеген–мыңдаған пайызға дейінгі есептік мәндері) жетуі мүмкін екені айтылады; сонымен бірге кепілсіз кредиттер үшін шекті ЖТСМ-ді төмендету ұсынылғаны көрсетілген.

Екінші жағынан, дәл азық-түлікке қарызбен қол жеткізу проблемасы мемлекеттік саясатта «аралық аймақ» болып қалып отыр. Себебі мемлекеттің азық-түлікке қатысты негізгі құралдары басқа бағытта: әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына сауда үстемесін шектеу (15%), бақылау және айыппұл шаралары – яғни бағаны ұстап тұруға бағытталған. Бұл туралы профильді мемлекеттік орган өзінің түсіндірмесінде «Сауда қызметін реттеу туралы» заң нормаларын және әкімшілік жауапкершілікті атап көрсетеді.

Ал «азық-түлікті қарызға алу» – баға ғана емес, табыстың, қаржы өнімдерінің, бөлшек сауда мен әлеуметтік қорғаныстың түйіскен жері. Мұнда бір министрліктің «жалғыз тетігі» жеткіліксіз.

Осы парадокс оқырманды неге тартады? Қазақ медиасында бұл тақырып әдетте «дүкен дәптері», «айлыққа дейін», «кредитке күн көру» сияқты эмоциялық тұрмыстық сюжет арқылы ашылады – оқырман өзін көреді. Мысалы,  материалдарында бөліп төлеудің кеңеюі және кредиті бар азаматтар саны жөніндегі деректер жиі «тұрмыстық фактімен» бірге беріледі.

Бірақ медиа сюжет пен мемлекеттік есеп арасында «көпір» жетіспейді: ресми деректерде азық-түлікке кредиттің үлесі жоқ, ал тұрмыстық шағым көп. Осы диссонанс қоғамда «үкімет неге үнсіз?» деген сұрақты қайта-қайта туғызады.

Салдар қандай болуы мүмкін? Біріншіден, қарыздың күнделікті тұтынуға жұмсалуы төлем тәртібін әлсіретеді: халық кредиттері бойынша проблемалық берешек үлесінің өсуі (4,6% және 1,3 трлн теңге) – тәуекел сигналы.

Екіншіден, бөлшек сауда өсімі «жасанды түрде» қолдауға ие болуы мүмкін: сұраныс табыстан емес, қарыздан келсе, инфляцияны тежеу қиындайды және әлеуметтік теңсіздік тереңдеуі ықтимал (өйткені пайызсыз көрінген схемалардың жанама құны болуы мүмкін). Бұл жерде нақты механизмдерді бөлек зерттеу қажет, бірақ қазіргі ашық статистика бұған толық жауап бермейді.

Не істеуге болады?

• Бірінші қадам – өлшем: төлем құралдары мен бөліп төлеу операцияларын бөлшек сауда статистикасына (анонимдендірілген түрде) енгізу. Мақсат – азаматты бақылау емес, саясатты дәлдеу: азық-түлікке қарыздың үлесі қай өңірде, қай табыс тобында өсіп тұр?
• Екінші қадам – әлеуметтік қорғаныс пен қаржылық реттеудің түйісуі: реттеуші мөлшерлеме шегін төмендету сияқты шараларды ұсынып отыр, бірақ күнделікті тұтынуға кредиттің «ауысуын» бәсеңдету үшін мақсатты қолдау (азық-түлік ваучері/адресті көмек/балаларға арналған тамақтану бағдарламалары) сияқты құралдар да күн тәртібіне шығуы керек деген сұрақ туындайды.
• Үшінші қадам – қоғамдық коммуникация: бөліп төлеудің «пайызсыз» көрінуі мен оның қарыз екені арасындағы айырмашылықты қарапайым тілмен түсіндіру (ай сайынғы төлемдер, қарыз жүктемесі, кешіктіру тәуекелі). Реттеушінің өзі жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін жария ету міндетін атап өтеді – демек, түсіндіру жұмысы да саясаттың бір бөлігі болуы тиіс.

Қысқасы, үкіметтің «назар аудармауы» көбіне әрекетсіздіктен емес, мәселені азық-түлік пен кредиттің түйісінде тұтас көруге арналған дерек пен үйлестірудің жеткіліксіздігінен көрінеді. Дәл сол себепті бұл тақырып «жоғалып кетпейді»: ол әр кассада, әр отбасы бюджетінде қайта пайда болады.