Өскемендегі өткір түтін: неге билік әлі күнге экология мәселесін шешпеді?

Өткір иіс, көз ашытатын түтін, «таңертең тұман сияқты» көрінетін қою ауа – бұл қала өмірінің қалыпты фонына айналса, мәселе метеорологиядан ғана емес, құрылымнан хабар береді. Ресми дерек те осы ойға жақын: қоршаған орта жай-күйі жөніндегі мемлекеттік ақпараттық баяндамада соңғы 5 жылда (2020–2024) атмосфералық ауаның ластануының тұрақты жоғары деңгейі бірнеше ірі өнеркәсіптік қалада, соның ішінде Өскеменде байқалғаны жазылған.

Зерттеушілер Өскемен үшін негізгі ластаушыларды да атады: қалқыма бөлшектер (шаң), PM-10, күкірт диоксиді, көміртегі оксиді, азот диоксиді, күкірт сутегі, фенол. Бұл тізімнің өзі «өткір иістің» қайдан шығатынын түсіндіреді: әсіресе күкірт сутегі мен кейбір органикалық қосылыстардың иісі тез білінеді.

Бұған қоса, 2024 жылдың қорытындысы бойынша 70 елді мекеннің ішінде атмосфералық ауаның «өте жоғары және жоғары» ластану дәрежесіне жатқызылған 24 елді мекеннің қатарында Өскемен көрсетілген.

Бұл – «халықтың шағымы» мен «ресми классификация» бір-біріне қайшы емес екенін білдіретін маңызды нүкте.

Шығыс Қазақстан облысы бойынша 2025 жылғы ақпанда Өскемендегі ауа ластануы «жоғары» деп бағаланған: қайталанушылық (НП) 40% және стандартты индекс (СИ) 4,97 мәндері келтіріледі; сонымен бірге бір реттік ең жоғары концентрациялар бірнеше зат бойынша шекті нормадан асып түскені көрсетіледі (мысалы, күкірт диоксиді 3,0 ПДКм.р., көміртегі оксиді 4,9 ПДКм.р., күкіртсутегі 2,6 ПДКм.р.).

Бұл дерек «түтін» деген абстракцияны нақты химиялық сандарға айналдырады.

Мониторинг жүйесінің өзі де маңызды: сол бюллетеньде қалада 10 бақылау посты бар екені және өлшенетін көрсеткіштер кең екені (PM-2,5/PM-10, газдар, ауыр металдар және т.б.) жазылған. Бұл – “дерек жоқ” дегеннен бұрын, “дерек бар, бірақ шешім неге баяу?” деген сұрақты күшейтеді.

Республикалық деңгейдегі бюллетеньдер “жоғары ластану” оқиғалары тіркелгенде экологиялық реттеу органдарына жедел хабарлама жіберілетінін айтады. 2025 жылдың IV тоқсаны бойынша бюллетеньде осындай жедел хабарландыру жүргізілгені және жоғары/экстремалды жоғары ластану оқиғалары статистикасы келтірілген.

Яғни, мониторинг фактіні тіркеп қана қоймай, әрекетке шақыратын процедураға да байланған. Медиа бұл тақырыпқа неге қайта-қайта оралады? Себебі оқиға әр қыста «жаңалық» болып көрінеді: қою смог, мектептердің қашықтан оқуға ауысуы, тұрғындардың шағымы. Мәселен,  бір материалда смог кезінде зиянды заттардың нормадан бірнеше есе асқаны және депутаттардың шұғыл шара талап еткені жазылды – бұл оқырманға «осы жерде және дәл қазір» әсерін береді. Алайда ұзақ мерзімдік ресми статистика (2020–2024 тұрақты жоғары ластану) бұл проблеманың тек «эпизод» емес, жүйелі екенін көрсетеді.

Неге шешімі баяу деген сұрақ туындайды. Әдетте үш үлкен бөгет қатар жүреді. Біріншісі – ластаушы көздердің көпқабаттығы. Әкімдік қыс мезгілінде жеке секторда қатты отын жағу (көмір, отын) ұсақ дисперсті бөлшектерді (күйе, күл) көбейтетінін ресми түрде атап өтеді. Ал ресми облыстық/қалалық экобаяндамаларда негізгі көздер ретінде өнеркәсіп, автокөлік, жеке сектор қатар көрсетіледі (яғни жалғыз «бір зауыт» немесе жалғыз «бір пеш» емес). Екіншісі – басқарудың «жол картасы бар, орындалуы әркелкі» деген классикасы. Ресми ақпаратта Шығыс Қазақстан облысы бойынша 2023–2025 жылдарға арналған кешенді жол картасы бар екені, 66 іс-шараның 40-ы орындалғаны және 20 кәсіпорында автоматтандырылған мониторинг жүйесін енгізу жоспары (оның 10-ы енгізілгені) айтылған. Бұл – прогресс бар деген сөз. Бірақ түтін мәселесі «орындалған 40 шара» мен «қалған 26 шараның» сапасына, олардың өндірістік эмиссияға нақты әсеріне тәуелді.

Үшіншісі – технологиялық жаңғыртудың ұзақ циклі. Қаланың жылу-энергетикалық жүйесі мен ірі өндірістер бір маусымда жаңарып кетпейді. Мысалы, ресми құжаттарда кәсіпорында экологиялық бақылау, эмиссия мониторингі, ең үздік қолжетімді техникаларды (BAT/НДТ) енгізу және 2026–2040 жылдарға арналған жол картасы туралы мәлімет берілген; экологиялық шараларға 11 млрд теңгеден астам инвестиция жасалғаны айтылады. Сондай-ақ автоматтандырылған мониторинг жүйесін орнатуға 267 млн теңгеден астам шығын кеткені және деректердің ұлттық дерекқорға онлайн жіберілетіні көрсетілген. Бұл – «ештеңе істелмеді» деген тезисті жоққа шығарады. Бірақ қоғам үшін негізгі өлшем біреу: ауа қашан таза болады?

Денсаулық өлшемі неліктен маңызды? ДДҰ ауа ластануы тыныс алу инфекциялары, жүрек аурулары, инсульт және өкпе обыры секілді тәуекелдерді арттыратынын, әсіресе ұсақ бөлшектердің (fine particles) өкпенің тереңіне енетінін түсіндіреді.  Қазақстан статистикасында өлім себептерінің ішінде тыныс алу органдары ауруларының салмағы бар екені де көрсетіледі. Сондықтан бұл мәселе «тек экология» емес, қоғамдық денсаулық пен еңбек өнімділігіне тікелей әсер ететін фактор. Не істеуге болады? Таза ауаға апаратын жол «бір сиқырлы шешім» емес, бірнеше қабаттың бір уақытта қозғалысы:

• Эмиссия деректерінің ашықтығы мен сенімі. Автоматтандырылған мониторинг жүйелері енгізіліп жатқаны айтылады, бірақ тұрғын үшін ең құнды нәрсе – деректің түсінікті форматта жариялануы: тәуліктік график, шекті мәндер, қауіпті күндерге нақты ескерту, дерек сапасына тәуелсіз аудит.
• Өнеркәсіп пен жылу көздерін жаңғырту темпін үдету. Жол карталары мен НДТ жоспарлары 2040 секілді ұзақ горизонтқа ұзайды, ал тұрғындар «бүгінгі қысқа» жауап күтеді. Демек, 2026–2028 секілді жақын кезеңге нақты нәтижелі көрсеткіштер (шаң/PM, SO₂ төмендеуі бойынша мақсат) бекітіліп, орындалуы жария бақылауға шығуы тиіс.
• Жеке сектор отынын азайту үшін инфрақұрылым. Әкімдік көмір/отын жағудың ұсақ бөлшектерді көбейтетінін атап өтеді – демек, баламаға (жылу желісі, газ, электр, тиімді пеш) қолжетімділік нақты бағдарламамен сүйемелденбесе, түтін қыс сайын қайталана береді.

Қаланың «тұншығу» метеожағдайын ескеретін режим. Қолайсыз метеожағдай күндері (тұмшалау/инверсия) өнеркәсіп үшін уақытша эмиссияны азайту регламенттері, қоғамдық көлік/жүк көлігі ағынын басқару, мектептер мен медицина ұйымдары үшін нақты протоколдар қажет. Мұндай шаралардың логикасы мониторингтің өзінде бар: жоғары ластану оқиғалары кезінде уәкілетті органдарға жедел хабарлама жіберіледі.

Өскемендегі мәселенің түбірі – «бірден шешілмегендігінде» емес, индустрия, жылу, қала географиясы және басқару темпінің бір-біріне ілесе алмауында. Ресми деректер жоғары ластанудың тұрақтылығын мойындайды, жол карталары орындалып жатыр дейді, кәсіпорындар НДТ жоспарларын көрсетеді. Бірақ тұрғындар күн сайын сезетін нәтиже шықпайынша, «билік неге әлі шешпеді?» деген сұрақ өздігінен жоғалмайды.