Жалақы мен жауапкершілік: неге дәрігерлер курьерден аз табады?

Қазақстанда дәрігерлердің нақты жалақысы туралы әлеуметтік желідегі қызу талқылау қоғамдағы ең ауыр сұрақтардың бірін қайта күн тәртібіне шығарды: неге ең жауапты, ең беделді мамандықтардың табысы күнкөріс деңгейінен әрең асады?

Ресми мінберлерден «дәрігерлердің орташа айлығы 600–700 мың теңгеге жетті» деген мәлімдемелер айтылып жатқанда, өңірлердегі мамандар мүлде басқа шындықты жазады. 7 жылдық тәжірибесі бар балалар хирургі – 267 мың теңге «қолына» алады. Күндізгі жұмыс, түнгі кезекшілік, балалардың өмірі үшін жауапкершілік – бәрі осы сомаға сияды.

Бұл бір адамның емес, жүйенің портреті.

Қазақстанда дәрігерлердің жалақысы бірнеше компоненттен тұрады: базалық оклад, еңбек өтіліне қосымша ақы, санат, кезекшілік, үстеме. Орташа жалақыны есептегенде барлық төлемдер қосылып, «брутто» форматта көрсетіледі. Ал дәрігер қолына алатын «нетто» сома одан 20–25% кем. Мысалы, 313 мың теңге айлықтан кейін шамамен 270 мың теңге қалады. Егер 1,5 ставка, 6–7 түнгі кезекшілік болса, 400 мың теңгеге жуықтауы мүмкін. Бірақ бұл – қалыпты жұмыс уақыты емес, адамның жеке өмірін, денсаулығын, отбасын құрбан ету арқылы жиналған табыс. Мәселе тек санда емес. Мәселе – сол санға жету үшін төленетін құнның тым жоғары болуында.

Әлеуметтік желіде «таксистер немесе курьерлер кардиологтан көп табады» деген пікірлер жиі айтылады. Бұл – эмоционалды салыстыру ғана емес, нарықтық шындық.

Курьерлік қызмет – икемді, сұранысқа тікелей тәуелді, табыс көлемі орындалған тапсырыс санына байланысты. Қаладағы жеткізу сервистері күніне бірнеше рейс жасап, 400-600 мың теңге табыс табуы мүмкін. Ал дәрігердің табысы бекітілген тарифке байланған. Ол қанша науқас қабылдаса да, тарифтік кесте шегінен аса алмайды. Мемлекеттік медицина – нарық емес, бюджеттік модельмен жұмыс істейді. Сондықтан еңбек нарығындағы сұраныс пен жалақы арасындағы табиғи байланыс бұл салада әлсіз. Бірақ бұл – дәрігер еңбегінің құнын төмендетудің ақталуы емес.

Ресми орташа жалақы әрқашан жоғары көрінеді, себебі ол ірі қалалардағы жекеменшік клиникалар мен жоғары санатты мамандардың табысын да қамтиды. Ал өңірлік мемлекеттік емханалардағы 0,5 ставкамен 127 мың теңге алатын гастроэнтеролог немесе 190 мың теңгемен жұмыс істеген пульмонолог бұл статистиканың «көлеңкесінде» қалады.

Орташа жалақы – арифметикалық көрсеткіш. Бірақ әлеуметтік әділеттілік медианалық табысқа қарай өлшенуі тиіс. Ал медианалық табыс әлдеқайда төмен болуы ықтимал.

Теміртау, Қостанай, Жамбыл облыстарындағы медицина қызметкерлері тек жалақыны емес, еңбек жағдайын да көтеріп отыр. Жедел жәрдем көлігінің ескі болуы, жылыту жүйесінің ақауы, кадр жетіспеушілігі – күнделікті шындық. Кадр тапшылығы бар жерде жүктеме артады. Жүктеме артқан сайын мамандар кетеді. Кеткен сайын тапшылық күшейеді. Бұл – тұйық шеңбер.

Жас мамандардың көңіл күйі де алаңдатады. Университетте оқып жүріп санитар, оператор, фармацевт болып тәжірибе жинаған түлектің 250 мың теңгемен шектелуі – мотивацияны әлсіретеді. 10 жылдық тәжірибесі бар дәрігердің «сондықтан медицинадан кеттім» деуі – жеке трагедия ғана емес, мемлекеттік ресурс жоғалту.

Дәрігер мамандығы Қазақстанда әрқашан құрметті саналған. Бірақ соңғы жылдары әлеуметтік желідегі сын, шағым, сот істері, «эксперт дефект тапты» деген тексерістер дәрігердің психологиялық қысымын күшейтті. Күндіз – операция, түнде – кезекшілік, үйде – ауру тарихын толтыру. «Даму» жүйесінің іркілісі, науқастардың агрессиясы, құжаттық жүктеме. Бұл жағдайда 300-400 мың теңге тек экономикалық емес, моральдық тұрғыдан да әділетсіз көрінеді.

Денсаулық сақтау саласында соңғы жылдары тарифтерді көтеру, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесін жетілдіру, жалақыны кезең-кезеңімен өсіру туралы бастамалар болды. Бірақ жергілікті деңгейде нақты орындалу, қаржының тең бөлінуі, аймақаралық айырмашылықтарды азайту мәселесі толық шешілген жоқ. Фельдшерлердің «390–450 мың болуы тиіс жалақы орнына 180 мың аламыз» деуі – норматив пен практика арасындағы алшақтықты көрсетеді.

Неге дәл дәрігер табысы қоғамда ең көп талқыланады? Себебі бұл – сенім саласы. Дәрігердің біліктілігі, жауапкершілігі, моральдық жүктемесі орасан. Қате шешім – адам өмірі.

Экономикада «еңбектің құны» оның сиректігі мен маңыздылығына байланысты анықталады. Дәрігер – ұзақ оқитын, жоғары жауапкершілікті маман. Теориялық тұрғыдан оның еңбегі жоғары бағалануы тиіс. Бірақ бюджеттік шектеулер, тарифтік саясат және басқарушылық тиімсіздік бұл принципті толық жүзеге асырмай отыр.

Біріншіден, мемлекеттік медицинадан жекеменшік секторға көшу жалғасады. Екіншіден, кейбір мамандар мүлде саладан кетеді.
Үшіншіден, ауылдық жерлердегі кадр тапшылығы ушығады. Бұл – ұзақ мерзімді әлеуметтік қауіп. Денсаулық сақтау жүйесінің сапасы төмендесе, оның салдары бүкіл қоғамға тиеді.

Сарапшылар бірнеше бағытты атап өтеді:

1. Айқын есеп – орташа емес, нақты медианалық жалақыны жариялау.
2. Аймақаралық теңестіру – өңірлік коэффициенттерді қайта қарау.
3. Құжаттық жүктемені азайту – цифрландыруды тиімді ету.
4. Кезекшілік үшін әділ төлем – қосымша сағаттың нақты құнын көтеру.
5. Жас мамандарды қолдау – тұрғын үй, әлеуметтік пакет.

Қазақстан қоғамында дәрігерге деген құрмет сөз жүзінде бар. Бірақ құрмет нақты қаржылық бағалауға айналмайынша, ол символикалық күйде қалады. Балалар хирургі 267 мың теңгеге өмір құтқарады. Ал курьер сол күні бірнеше тапсырыс орындап, одан көп табуы мүмкін. Бұл салыстыру біреуді кінәлау үшін емес, жүйедегі дисбалансты көрсету үшін қажет.

Егер ең жауапты мамандық иелері қаржылық тұрғыдан қорғалмаса, ертең бұл саланы кім таңдайды? Жалақы – тек табыс емес. Ол – қоғамның қандай құндылықты жоғары қоятынының көрсеткіші.

Бүгінгі пікірталас – жай ғана әлеуметтік желідегі резонанс емес. Бұл – денсаулық сақтау жүйесінің болашағы туралы ашық әңгіме бастауға мүмкіндік.