Мектептегі буллинг: неге «ішкі тәрбие жүйесі» дәрменсіз қалып отыр?

Бір қарағанда буллинг «балалардың өзара сөз қағысуы» сияқты көрінеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бірақ бүгінгі буллинг көбіне сыныптағы бір әзілден басталып, мессенджердегі чатқа көшіп, артынша қысымға айналады. Ең қиыны – мұндай қысым ұзаққа созылған сайын, оны тоқтатудың өзі емес, ең алдымен мойындатудың өзі күрделенеді. Өйткені жәбір көрген бала «мұғалімге айтсам – одан сайын қорлайды» деп қорқады, ал ересектер «мән бермей-ақ қой» деумен шектелуі мүмкін. Ал статистика бұл мәселенің «жеке оқиға» емес, жүйелік құбылыс екенін көрсетіп отыр.

Ресми ұлттық мониторингтің бірінде 2022 жылы еліміздің барлық өңірлеріндегі 121 мектептен 8528 оқушы қатыстырылғаны айтылады. HBSC зерттеуінің қысқаша түйіндемесінде балалардың кем дегенде бір рет мектепте буллингке ұшырау үлесі 17,5% болғаны көрсетілген. Демек, орта есеппен әр алтыншы бала емес, әр алтыншыдан да көбірек бала «бір рет болса да» жәбір көрген. Ал айына 2–3 рет және соңғы 2 ай ішінде мектепте буллингке ұшырағандар үлесі 6,8% деп берілген – бұл «ұдайы қайталанатын қысым» тобы. Кибербуллингтің де салмағы аз емес: айына бір рет және одан да жиі кибербуллингке ұшырағандар 13,4%, ал айына 2–3 рет және одан да жиі құрбан болғандар 5,6% деп көрсетіледі.

Бұл сандардың «құрғақ пайыз» емес екенін түсіну үшін бір ғана қосымша көрсеткішке қарасақ жеткілікті, соңғы 12 айда балалардың   25,1%-ы бір рет немесе одан да көп төбелескен, ал 7,9%-ы үш және одан да көп рет жиі төбелескен (ұлдарда 12,1%, қыздарда 3,6%).  Буллинг пен төбелес әрдайым қатар жүрмейді, бірақ екеуі де ортадағы қауіпсіздік деңгейі төмендегенде көбіне бір экожүйеде кездесетінін көрсетеді, «біреуді мазақ ету – қалыпты», «күш көрсету – қорғаныс» деген қисынға ұласады.  

Кейінгі жылдары мемлекет бұл проблеманы «тәрбие сағатының» деңгейінде ғана қалдырмай, нақты механизмдер енгізуге көшті. Мысалы, Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі ұсынған «Bala Qorgau» ресурсына шығатын QR-кодты ақпараттық стендтер ел бойынша шамамен 7 мыңға жуық мектепте тұрғаны ресми хабарланды. Бұл – баланың көмекті «адам арқылы емес, алдымен жүйе арқылы» сұрауына мүмкіндік беретін тәсіл. Сол ресми ақпаратта жыл басынан сайтқа 70-тен аса өтінім түскені, өтініштердің көп бөлігі балалардан келгені де айтылады.  Бұдан бұрынғы хабарламаларда QR-табличкалар енгізіле бастағанда-ақ 100-ден аса өтініш түскені, олардың басым бөлігі ата-ана мен бала қарым-қатынасына қатысты екені көрсетілген.

Жүйелік қадамдардың тағы бірі – буллингтің алдын алуға бағытталған «ДОСБОЛ LiKe» бағдарламасының ауқымды енгізілуі. Ресми мәлімет бойынша, 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап бұл бағдарлама барлық мектептер мен колледждерде іске қосылатыны айтылды, ал пилоттық кезеңде 9 өңірді қамтып, шамамен 70 мыңға жуық оқушы мен 5 мыңнан астам педагог қатысқаны көрсетілген.  Яғни мемлекет «бір-екі мектеппен тәжірибе жасап көрейік» емес, «жүйе бойынша масштабтайық» деген модельге ауысқан.

Сонда да қоғамда «неге буллинг азаймай тұр?» деген сұрақ жиі қойылады. Себебі «ішкі тәрбие жүйесінің» әлсіз тұстары бар, әрі ол көбіне статистикадан емес, адам мінезінен шығады. Біріншіден, мектептің ішкі реакциясы көп жағдайда репутациялық тәуекелмен өлшенеді: «оқиға жария болса, мектептің аты шығады». Бұл логика буллингті ертерек тоқтатуға емес, «сыртқа шығармай» басқаруға итермелейді. Екіншіден, буллинг қазір жиі онлайнда басталады, ал онлайн дәлел жинау, құқықтық бағалау, ата-анамен жұмыс – кәдімгі сынып жетекшісінің күнделікті құзыретіне сыймайды. Үшіншіден, «ішкі жүйенің» негізгі тірегі саналатын психолог ресурсы да шексіз емес. Ресми дерек бойынша елде 8 мыңнан астам педагог‑психолог жұмыс істейді, олардың жұмысын жеңілдету үшін «500 оқушыға 1 маман» есебіне көшу мәселесі қарастырылып жатқаны айтылды, сондай-ақ бір жылдың өзінде 4,5 мыңға жуық педагог‑психолог біліктілікті арттыру курстарынан өткен.

Ал енді осыны оқушы санына шақтап көрейік: жаңа 2025–2026 оқу жылында 4,1 миллионнан астам оқушы үшін 8 мыңнан астам мектеп есігін ашқаны ресми хабарланды.  Егер 8 мыңнан астам педагог‑психологты 4,1 миллион оқушыға бөлсек, орташа есеп шамамен 1 психологқа 500‑ге жуық оқушыдан келеді – қағаздағы «500 оқушыға 1 маман» межесіне ұқсас. Бірақ орташа көрсеткіш әр мектепке бірдей бөлінбейді: бір жерде 2 мың оқушыға 1 психолог, бір жерде бірнеше маман болуы мүмкін, әрі психологтың уақытының бір бөлігі құжатқа, есепке, түрлі комиссияға кетеді. Сондықтан «орташа норма бар екен» деу – нақты қолжетімді көмекті автоматты түрде қамтамасыз етпейді.

Тағы бір түйін – проблемаға «тәртіп бұзушылық» ретінде қарау мен «баланың қауіпсіздігі» ретінде қараудың айырмасы. 2026 жылдан бастап балаларға көмектің жаңа форматы ретінде «бір терезе» қағидатымен жұмыс істейтін арнайы кабинеттер ашылатыны айтылды: бала алғашқы психологиялық көмектен бастап, қажет болса, сот‑медициналық сараптама мен сұхбатқа дейін бір жерде, баланың қайта травматизациясын азайтатын жағдайда қызмет алады деген тұжырым бар. Бұл норма 2025 жылғы 30 желтоқсанда қол қойылған заңмен байланыстырылады және 2026 жылғы 2 наурыздан күшіне енгені көрсетілген.  Демек, мемлекеттік логика «тәртіп – тәрбие» ғана емес, «көмек – қорғау» жаққа ауысып келеді.

Енді нақты жауапкершілік мәселесіне келсек: буллинг үшін әкімшілік жауапкершілік енгізілді, оның логикасы – «жазасыздық болмайды». Норманың мәтінінде алғашқы рет жасалған буллинг үшін ескерту немесе айыппұл, ал қайталанса айыппұлдың ұлғаюы қарастырылғаны көрсетіледі.  Ал әкімшілік істер саны туралы ашық шолуларда (құзырлы органдардың дерегіне сүйене отырып) 2024 жылдың маусым–желтоқсан аралығында 127‑2 бап бойынша 184 құқық бұзушылық тіркелгені, 2025 жылдың алғашқы жартыжылдығында 202 құқық бұзушылық болғаны айтылады.  Бұл динамиканы екі түрлі түсіндіруге болады: не буллинг көбейіп барады, не оны тіркеу және құқықтық рәсімдеу жақсарды. Екі гипотеза да қисынды, бірақ қайсысы басым екенін білу үшін әкімшілік істер саны емес, мектептегі «қайталану деңгейі», «шағымнан кейінгі уақытылы араласу», «сынып климатының жақсаруы» сияқты көрсеткіштер ашық болуы керек.

Сондықтан «ішкі жүйе неге барлық мәселені шеше алмай жатыр?» деген сұрақтың жауабы бір сөйлеммен бітпейді. Әкімшілік, психолог, сынып жетекшісі – бәрі маңызды, бірақ олардың мотивациясы мен ресурсы дұрыс құрастырылмаса, нәтиже де «қағазда дұрыс» болып қала береді. Буллингті азайту үшін қоғамға түсінікті төрт өлшемді жүйе керек: (1) нақты тіркелген жағдай саны ғана емес, қайталану үлесі; (2) бірінші сигналдан кейінгі әрекет ету уақыты; (3) мектептің жасырып қалуының алдын алатын сыртқы бақылау; (4) балаға көмектің қолжетімділігі (аноним, онлайн, офлайн) және осы көмектің нәтижесі. Осылар «қысымның» өзіне емес, оның себеп‑салдарына жүйелі соққы береді.