Бірыңғай QR көлеңкелі экономиканы жеңе ме?

Қазақстанда банктер үшін бірыңғай QR енгізу туралы әңгіме бірнеше жылдан бері айтылып келеді. Ал 2025 жылдың күзінен бастап бұл идея нақты жүйеге айнала бастады. Қарапайым тілмен айтқанда, енді дүкенде, кафеде, шаштаразда, таксиде немесе базарда қай банктің клиенті болсаңыз да, бір QR-код арқылы төлем жасай алу мүмкіндігі пайда болады. Яғни сатушы бір QR қояды, ал клиент оны кез келген банктің қосымшасымен сканерлейді. Мұндай жүйе көлеңкелі экономиканы азайта ала ма? Иә, бірақ толық емес. Бірыңғай QR көлеңкелі экономиканы жалғыз өзі жойып жібермейді. Бірақ ол күнделікті ұсақ сауда мен қызмет көрсету саласындағы «көлеңкенің» ең әлсіз әрі ең үлкен бөлігіне әсер ете алады. Себебі жүйенің негізгі артықшылығы – төлем қабылдауды заңды, арзан әрі ыңғайлы етуінде. Ал көлеңкелі айналым көбіне дәл осы жерде пайда болады.

Ең алдымен жүйенің өзіне тоқталсақ, бұл жай ғана «тағы бір банктік жаңалық» емес. Ұлттық Банк 2020 жылы ұлттық төлем жүйесін 2025 жылға дейін дамыту бағдарламасын қабылдаған болатын. Сол құжатта негізгі мақсат ретінде бүкіл елге ортақ төлем инфрақұрылымын құру, банктер арасындағы бәсекені күшейту және төлем жүйесіне кететін шығындарды азайту көрсетілді. Яғни мемлекет мұны тек финтех сервис емес, ұлттық инфрақұрылым ретінде қарап отыр. Мұндағы логика өте қарапайым: төлем жүйесі бәріне ортақ әрі стандартты болса, банктер арасындағы тосқауыл азаяды, кәсіпкердің шығыны төмендейді, ал клиентке төлеу ыңғайлы болады.

Практикалық кезеңі 2025 жылдың 30 қыркүйегінде басталды. Сол күні Ұлттық төлем корпорациясы Банк ЦентрКредит, Freedom Bank және Home Credit Bank-пен бірге банкаралық QR төлем сервисін іске қосқанын жариялады. Ресми мәліметте бұл жүйе арқылы клиент тауар мен қызмет ақысын мобильді қосымша арқылы төлей алатыны айтылды. Сонымен бірге сервис халықаралық ISO 20022 стандартына сәйкес келетіні және бір банктің клиенті басқа банктің эквайринг желісінде еш қиындықсыз төлем жасай алатыны көрсетілді. Бұл жерде ең маңызды өзгеріс – QR-дың бір банктің «ішкі сервисі» болудан шығып, ортақ банкаралық құралға айналуы.

Бұрын кәсіпкер әртүрлі банктің клиенттерін қабылдау үшін бірнеше терминал немесе бірнеше QR ұстап отыруы мүмкін еді. Бұл қосымша шығын мен қолайсыздық туғызатын. Ал енді бір жүйе арқылы әртүрлі банктің клиентін қабылдауға мүмкіндік пайда болады. Дәл осы жерден көлеңкелі экономикамен байланыс басталады. Себебі көптеген шағын кәсіпкер бұрын заңды төлем қабылдауды қымбат немесе ыңғайсыз деп қабылдады. Соның кесірінен «жеке картаға аудара салыңыз» деген сұр схема кең тарады. Ал бірыңғай QR мұндай қажеттілікті азайтуы мүмкін.

2026 жылдың ақпанында Ұлттық Банк осы мобильді төлем жүйесінің нақты жұмыс қағидаларын бекітті. Ресми түсіндірмеде банктердің QR арқылы төлем кезінде бір-бірімен қалай ақпарат алмасатыны, аударымның қалай өтетіні нақты жазылған. Сонымен қатар Ұлттық Банк бұл сервис кәсіпкерді бірнеше банктің POS-терминалын қатар орнату қажеттілігінен құтқаратынын ашық айтты. Бұл – маңызды деталь. Өйткені көлеңкелі экономика кейде тек «салықтан қашудан» емес, ресми жүйенің күрделі әрі қымбат болуынан да пайда болады. Егер заңды төлем қабылдау жеңіл әрі арзан болса, кәсіпкердің «сұр схемаға» кетуге деген себебі де азаяды.

Бұл бастама нарық дайын болмай тұрған кезде енгізіліп жатқан жоқ. Керісінше, ресми деректер қазақстандықтардың цифрлық төлемге әлдеқашан үйреніп кеткенін көрсетеді. Ұлттық Банктің мәліметінше, 2024 жылы елдегі 886,6 мың кәсіпкер 1,4 миллион POS-терминалды 1,1 миллион сауда нүктесіне орналастырған. Яғни қазір дүкенде, кафеде, дәріханада немесе шағын сауда орнында карта мен QR арқылы төлеу қалыпты нәрсеге айналды. Бұрын қолма-қол ақша негізгі құрал болса, қазір халықтың көп бөлігі телефон арқылы төлеуге көшіп кеткен.

Статистика бұл өзгерістің қаншалық жылдам жүргенін анық көрсетеді. 2024 жылдың өзінде QR арқылы жасалған төлем саны POS-терминал арқылы банк картасымен жасалған төлемнен 26 пайызға асып түскен. Бұл өте маңызды өзгеріс. Себебі бірнеше жыл бұрын QR тек қосымша сервис сияқты қабылданса, қазір ол негізгі төлем тәсілдерінің біріне айналды. Тіпті 2024 жылы Қазақстанда тауар мен қызмет үшін жасалған әрбір екінші қолма-қолсыз төлем QR арқылы өткен. Яғни адамдардың төлем жасау әдеті түбегейлі өзгеріп жатыр.

2025 жылдың қорытындысы да осы тенденцияны растады. Төлем карталары, мобильді банкинг және QR арқылы жасалған операциялардың ішінде әр он транзакцияның сегізі интернет және мобильді банкингтің үлесіне тиген. Қарапайым тілмен айтқанда, халық банк бөлімшесіне немесе қолма-қол ақшаға емес, телефондағы қосымшаға көбірек сенетін болды. Сондықтан бірыңғай QR енгізу – халық дайын емес жаңа жүйе емес, бұрыннан қалыптасқан цифрлық әдеттің келесі кезеңі.

Енді басты сұраққа келейік: мұның көлеңкелі экономикаға әсері қандай болуы мүмкін? Ресми мәлімет бойынша, 2024 жылдың қорытындысында Қазақстандағы көлеңкелі экономиканың көлемі ЖІӨ-нің 16,71 пайызына дейін төмендеген. Бұл аз емес. Яғни экономиканың едәуір бөлігі әлі де толық ашық жұмыс істемейді деген сөз. Бірақ осы көлеңкелі экономиканың бәрі бірдей «QR жоқ болғандықтан» пайда болып отырған жоқ. Оның ішінде жасырын төленетін жалақы да бар, контрабанда да бар, құжатсыз сауда да, жалған шот-фактура да бар. Сондықтан бірыңғай QR барлық мәселені бірден шешіп жібереді деп күту дұрыс емес.

Бірақ бұл жүйенің нақты әсер ететін тұсы бар. Ол – күнделікті бөлшек сауда мен қызмет көрсету нарығы. Яғни дүкен, кафе, такси, жеткізу қызметі, шағын бизнес, тұрмыстық сервис секілді салалардағы ұсақ күнделікті айналым біртіндеп ашық арнаға өте бастайды. Өйткені кәсіпкер үшін заңды төлем қабылдау бұрынғыдан жеңіл әрі ыңғайлы болады. Бұл бүкіл көлеңкелі экономиканы емес, оның ең кең таралған әрі күнделікті бөлігін азайтуға көмектеседі.

Дәл осы жерде жүйенің экономикалық мәні көрінеді. Ұлттық төлем корпорациясының 2026 жылғы тарифінде QR арқылы кәсіпкерге төлем қабылдау құны төлем сомасының 0,1 пайызы деп көрсетілген. Оның 0,05 пайызы жіберуші банкке, тағы 0,05 пайызы алушы банкке тиесілі. Бұл әдейі төмен қойылған инфрақұрылымдық тариф. Негізгі мақсат – комиссияны тым қымбат қылмау. Өйткені көлеңкеге кетудің басты себептерінің бірі – кәсіпкердің ресми төлем қабылдауды шығын деп қабылдауы. Егер заңды төлем қабылдау арзан әрі ыңғайлы болса, «жеке картаға аударып жіберіңіз» деген сұр схеманың тартымдылығы азаяды.

Бірақ мұнда маңызды бір мәселе бар. Егер бірыңғай QR тек төлем жасау құралы болып қалып, кассалық чекпен және салық жүйесімен толық байланыспаса, онда көлеңкелі айналым толық жойылмайды. Ресми түсіндірмелерде кез келген төлем – карта, QR немесе мобильді аударым болсын – бақылау-кассалық машина арқылы өтуі керек екені айтылған. Яғни негізгі мәселе QR-дың өзінде емес, оның фискалдық із қалдыруында. Егер клиент QR арқылы төлеп, бірақ чек берілмесе, онда бизнес цифрланғанымен, әлі толық ашық жұмыс істеп отыр деу қиын. Басқаша айтқанда, көлеңкемен күрестегі шешуші нәрсе – QR-дың болуы емес, сол төлемнің салық жүйесінде көрінуі.

Бірыңғай QR жүйесінің тағы бір маңызды артықшылығы – нарықтағы бәсекені күшейтуі. Ұлттық Банк 2025 жылғы баяндамасында банктерді мобильді төлемдер мен банкаралық QR жүйесіне қосуды міндеттейтін заңнамалық өзгерістер дайындалып жатқанын мәлімдеді. Мұндағы негізгі идея өте қарапайым: клиент қай банктің қосымшасын қолданса да, бірдей базалық төлем сервисіне қол жеткізе алуы керек. Яғни төлем жүйесі белгілі бір банктің «жабық экожүйесіне» тәуелді болмауы тиіс.

Қазір көптеген адам күнделікті төлемді өзіне ыңғайлы бір-екі банктің қосымшасы арқылы жасайды. Ал кей кәсіпкерлер белгілі бір банктің QR жүйесіне ғана тәуелді болып қалады. Бірыңғай QR осы шектеуді азайтуға бағытталған. Егер барлық банк ортақ инфрақұрылымға қосылса, клиентке де, кәсіпкерге де ыңғайлы болады. Бұл нарықтағы ірі ойыншылардың ықпалын біршама теңестіріп, төлем қабылдауды қолжетімдірек етеді.

Бәсеке күшейген жерде қызмет арзандайды. Бұл – экономиканың қарапайым заңы. Егер банктер бір-бірімен төлем сервисі үшін ашық бәсекеге түссе, комиссия төмендейді, қызмет сапасы жақсарады, ал кәсіпкер үшін ресми төлем қабылдау әлдеқайда тиімді бола бастайды. Соның нәтижесінде заңды төлем арналары көбірек таралады. Бұл – көлеңкелі экономиканы қысқартудың тікелей емес, бірақ өте маңызды жолдарының бірі. Өйткені көлеңке көбіне заңды жүйе қымбат, күрделі немесе қолайсыз болған жерде пайда болады.

Сондықтан «бірыңғай QR көлеңкелі экономиканы азайта ма?» деген сұраққа жауап – иә, азайтады. Бірақ мұнда мақсатты дұрыс түсіну маңызды. Бұл жүйе әсіресе шағын сауда, кафе, дүкен, жеткізу қызметі, такси, тұрмыстық сервис сияқты күнделікті айналымы көп секторларда әсер етеді. Яғни «жеке картаға жібере салыңыз» деген сұр схеманың тартымдылығын төмендетеді. Себебі кәсіпкер үшін ресми төлем қабылдау бұрынғыдан жеңіл әрі ыңғайлы болады.

Бірақ бірыңғай QR барлық көлеңкелі экономиканы толық жойып жібереді деп күту шындыққа жанаспайды. Қазақстандағы 16,71 пайыздық көлеңкелі экономиканың ішінде QR әсер ете алмайтын бөліктер өте көп. Оның ішінде контрабанда да, жалған құжат айналымы да, жасырын жалақы да, ірі «сұр» схемалар да бар. QR негізінен күнделікті бөлшек айналымды ашық етуге көмектеседі.

Сондықтан бірыңғай QR-ды «бәрін шешетін құрал» деп емес, өте дұрыс әрі уақытында жасалған инфрақұрылымдық қадам деп қараған жөн. Оның басты күші – жазалауда емес, заңды төлемді халық пен кәсіпкер үшін ыңғайлы етуінде. Әдетте көлеңкелі экономика дәл осындай жерде – ресми жүйе қолжетімді әрі қарапайым болған кезде біртіндеп қысқара бастайды.