Құрбан айт: Қазақстан көпұлтты қоғамда зайырлы мемлекет моделін қалай сақтап отыр?

Қазақстанда Құрбан айттың тойлануы тек діни мереке аясындағы оқиға емес. Бұл – елдің зайырлы мемлекет ретіндегі саяси ұстанымын, көпұлтты қоғамдағы тепе-теңдік мәдениетін және діни еркіндікке деген көзқарасын көрсететін маңызды әлеуметтік құбылыс. Бір қарағанда, зайырлы мемлекетте діни мерекенің ресми демалыс күні болуы қайшылық сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ Қазақстан тәжірибесі дәл осы жерде өзіндік ерекшелік танытады: мемлекет дінді басқару құралына айналдырмайды, сонымен бірге халықтың рухани өмірінде орны бар дәстүрлерді де шеттетпейді.

Қазақстан Конституциясында елдің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екені нақты көрсетілген. Бұл қағида мемлекеттің ешбір дінді ресми идеология деңгейіне көтермейтінін білдіреді. Яғни мемлекеттік шешімдер діни нормаларға емес, Конституцияға, заңға және азаматтардың теңдігіне сүйенеді. Бірақ зайырлылық дінді қоғамдық өмірден толық ығыстыру деген сөз емес. Қазақстан моделі осыны айқын көрсетеді. Мұнда мемлекет діни бірлестіктерден бөлек тұрады, бірақ азаматтардың діни сеніміне құрметпен қарайды.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның зайырлылық моделі атеистік модель емес. Мемлекет азаматқа «сенбе» деп те, «сен» деп те қысым жасамайды. Әр адамның ар-ождан бостандығы қорғалады. Бұл әсіресе көпұлтты және көпконфессиялы ел үшін маңызды. Қазақстанда мұсылмандар, православ христиандары, католиктер, протестанттар, буддистер, иудейлер және басқа да діни қауым өкілдері өмір сүреді. Халықтың шамамен 70 пайызы мұсылман деп есептеледі. Бірақ бұл дерек мемлекет тек бір діни топтың мүддесіне қызмет етеді дегенді білдірмейді. Керісінше, көпшіліктің дәстүрін ескере отырып, азшылықтың құқығын шектемеу – Қазақстандағы діни саясаттың басты балансы.

Құрбан айттың ресми демалыс күні ретінде белгіленуі де осы тепе-теңдіктің бір көрінісі. Мысалы, 2026 жылы Құрбан айттың бірінші күні – 27 мамыр Қазақстанда ресми демалыс күні болып жарияланды. Бұл шешімнің саяси-әлеуметтік мәні бар. Мемлекет халықтың үлкен бөлігі үшін маңызды мерекені назардан тыс қалдырмайды, бірақ оны міндетті діни рәсімге айналдырмайды. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл күні демалыс беріледі, бірақ ешкімге мешітке бару немесе құрбан шалу міндеттелмейді. Осы айырмашылық Қазақстанның зайырлы моделін түсіну үшін өте маңызды.

Діни мерекеге мемлекеттік деңгейде демалыс беру – мемлекеттің діни мемлекетке айналуы емес. Бұл – қоғамдағы мәдени және рухани шындықты мойындау. Құрбан айт ғасырлар бойы қазақ халқының өмір салтымен, қайырымдылық дәстүрімен, туыстық байланыспен, көрші-қолаңмен амандасу мәдениетімен астасып кеткен. Сондықтан бұл мереке тек діни парыз ретінде емес, әлеуметтік ынтымақтың да тетігі ретінде қабылданады. Қазақстан осы ерекшелікті сақтай отырып, оны заңдық шеңберден шығармайды.

Бұл жерде Қазақстан Мұсылмандары діни басқармасының рөлі бөлек. ҚМДБ жыл сайын Құрбан айт күнін нақтылап, айт намазының уақытын жариялап, құрбан шалу тәртібін түсіндіреді. 2026 жылы да ҚМДБ 27 мамырда айт намазы оқылатынын мәлімдеді. Мұндай орталықтандырылған түсіндірудің маңызы зор. Өйткені діни рәсім көпшілік қатысатын қоғамдық оқиғаға айналған кезде тәртіп, санитарлық талап, мал сою орны, қайырымдылықты ұйымдастыру, ақпарат тарату секілді мәселелер туындайды. Бұл сұрақтар тек діни емес, қоғамдық қауіпсіздік пен әлеуметтік басқару мәселесіне де жатады.
Соңғы жылдары Құрбан айттың ұйымдастырылуында цифрландыру үрдісі де байқалады. ҚМДБ құрбан шалуды онлайн ұйымдастыруға мүмкіндік беретін qurban.muftyat.kz порталын іске қосты. Бұл жүйе арқылы азамат құрбандық малын таңдап, рәсімді қашықтан ұйымдастыра алады. Берілген мәліметтер бойынша, қой бағасы 125 мың теңге, сиыр бағасы 875 мың теңге деп көрсетілген. Бұл сандардың өзі Құрбан айттың қазіргі әлеуметтік-экономикалық қырын көрсетеді. Бір жағынан, мал бағасы көп отбасы үшін аз шығын емес. Екінші жағынан, онлайн жүйе рәсімді реттеп, делдалдық пен бейберекет сауданы азайтуға ықпал етеді. Онлайн құрбандық моделі Қазақстандағы дәстүр мен технологияның қатар жүре алатынын көрсетті.

Бұрын құрбан шалу көбіне жеке таныс, ауылдағы ағайын немесе мал базары арқылы ұйымдастырылса, қазір ол цифрлық платформа арқылы реттеліп отыр. Бұл әсіресе қала тұрғындары үшін ыңғайлы. Астанада, Алматыда немесе басқа ірі қалаларда тұратын адамдардың бәрінде мал союға жағдай жоқ. Ал арнайы портал арқылы құрбандықты ұйымдастыру рәсімнің діни мағынасын сақтай отырып, оны қалалық өмірге бейімдейді. Бұл да зайырлы қоғамдағы діннің трансформациясын көрсетеді: діни дәстүр сақталады, бірақ оны орындау тәсілі заманға сай өзгереді.
Құрбан айттың тағы бір маңызды қыры – қайырымдылық. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың құттықтауларында бұл мерекенің мейірімділік, адалдық, жанашырлық, бауырмалдық сияқты құндылықтарды дәріптейтіні жиі айтылады. Шын мәнінде, Құрбан айттың қоғамдық мәні дәл осы жерде ашылады. Құрбандық еті мұқтаж жандарға, көпбалалы отбасыларға, жалғызбасты адамдарға, жағдайы төмен азаматтарға таратылады. Яғни мереке діни рәсім шеңберінен шығып, әлеуметтік қолдау құралына айналады.

Бұл құндылықтар зайырлы мемлекет қағидаларымен қайшы келмейді. Қайырымдылық, әлсізге көмектесу, қоғамдағы ынтымақты күшейту – кез келген құқықтық және әлеуметтік мемлекет үшін маңызды ұстанымдар. Құрбан айт осы адами нормаларды діни форма арқылы еске салады. Сондықтан оны тек мұсылмандардың ішкі рәсімі деп тар аяда қарау дұрыс емес. Қазақстан жағдайында бұл мереке қоғамдағы өзара жауапкершілік сезімін күшейтетін күн ретінде де қабылданады.

Көпұлтты ел үшін мұндай мерекелердің дұрыс ұйымдастырылуы өте маңызды. Егер мемлекет бір дінді артық қойып, басқаларын шеттетсе, бұл қоғамдық сенімге нұқсан келтіреді. Ал егер мемлекет халықтың рухани дәстүрін мүлде елемесе, онда азаматтар мен билік арасындағы мәдени байланыс әлсірейді. Қазақстан осы екі шектің ортасынан жол іздеп отыр. Бір жағынан, ислам мен православиенің тарихи-мәдени рөлі мойындалады. Екінші жағынан, барлық діни бірлестік заң алдында тең. Бұл – оңай тепе-теңдік емес, бірақ көпэтносты ел үшін қажет модель.

Қазақстанда 130-дан астам этнос өкілі өмір сүретіні жиі айтылады. Мұндай қоғамда мереке саясатының өзі саяси мәнге ие. Наурыз, Рождество, Құрбан айт сияқты мерекелердің қоғамдық кеңістікте көрінуі әр топтың өзін елдің бір бөлігі ретінде сезінуіне әсер етеді. Құрбан айт осы тұрғыдан мұсылман қауымының ғана емес, жалпы қазақстандық мәдени кеңістіктің бір бөлігіне айналып отыр. Бұл күні мұсылман емес азаматтардың да әріптестерін, көршілерін, достарын құттықтауы – қоғамдағы тұрмыстық толеранттылықтың көрінісі.

Әрине, зайырлы мемлекетте діни мерекелерді атап өтудің шегі де болуы керек. Мемлекеттік мекемелер, мектептер, университеттер немесе жұмыс орындары ешкімді діни рәсімге қатысуға мәжбүрлемеуі тиіс. Діни сенім – әр азаматтың жеке таңдауы. Құрбан айттың ресми демалыс күні болуы азаматқа мүмкіндік береді, бірақ міндет жүктемейді. Бұл принцип сақталғанда ғана зайырлылық пен діни еркіндік бір-біріне қарсы қойылмайды.
Қазақстан үшін Құрбан айттың тағы бір маңызы – діннің радикалды емес, қоғамды біріктіретін мазмұнын күшейту. Қайырымдылық, сабыр, кешірім, мейірім, көршіге құрмет, мұқтажға көмек – бұлар қоғамды бөлетін емес, біріктіретін құндылықтар. Мемлекет үшін де маңыздысы осы. Діни мерекенің қоғамдық кеңістіктегі рөлі азаматтарды бір-бірінен алыстатуға емес, жақындастыруға қызмет етуі керек.

Сондықтан Құрбан айт Қазақстандағы зайырлы модельдің сынағы деуге болады. Бұл сынақтың мәні мынада: мемлекет діни дәстүрді мойындай ала ма, бірақ сонымен бірге құқықтық бейтараптығын сақтай ала ма? Қазақстан тәжірибесі әзірге осы екі ұстанымды қатар ұстауға тырысып келеді. Құрбан айтқа демалыс беру, ҚМДБ арқылы рәсімді реттеу, онлайн құрбандық жүйесін дамыту, қайырымдылықты ұйымдастыру – мұның бәрі мемлекет пен діни институттардың бірін-бірі алмастырмай, өз шекарасында әрекет етуінің мысалы.

Қорытындылай айтқанда, Құрбан айт Қазақстан үшін тек діни күн емес. Ол елдің көпұлтты қоғам ретінде қалай өмір сүріп жатқанын, зайырлы мемлекет қағидаларын қалай түсінетінін және рухани дәстүрді заманауи құқықтық жүйемен қалай үйлестіретінін көрсетеді.

Қазақстанның ерекшелігі – дінді мемлекеттік идеологияға айналдырмай, сонымен бірге халықтың рухани өмірін де жоққа шығармауында. Құрбан айт осы модельдің ең көрнекі көріністерінің бірі: бір жағынан – діни сенім еркіндігі, екінші жағынан – зайырлы құқықтық тәртіп, үшінші жағынан – көпұлтты қоғамдағы ортақ адамгершілік құндылықтар. Дәл осы үш өлшемнің үйлесуі Қазақстанның діни келісім саласындағы негізгі артықшылығы болып қала береді.