Алматыдағы терроризмге қарсы жұмыс: қауіптің алдын алу үшін қандай шаралар атқарылып жатыр?

Алматы — халық ең көп шоғырланған, көлік және туристік инфрақұрылымы дамыған мегаполис. Мұнда күн сайын әуежай, теміржол вокзалы, сауда және ойын-сауық орталықтары, білім беру ұйымдары, мәдениет нысандары мен басқа да адам көп жиналатын орындар жұмыс істейді. Сондықтан қаладағы терроризм қатерінің алдын алу тек арнайы қызметтердің операцияларымен шектелмейді. Оның ішінде нысандардың қауіпсіздігін тексеру, қызметкерлерді оқыту, халыққа түсіндіру жұмыстары және террорлық қатер туындаған жағдайда мемлекеттік органдардың бірлескен әрекетін пысықтау сияқты бірнеше бағыт бар. Соңғы жылдары Алматыда бұл бағыттағы жұмыстың бір бөлігі оқу-жаттығулар арқылы көрсетіліп келеді. Ал ресми статистика терроризм мен экстремизмнің алдын алу мәселесінің әлі де өзекті екенін аңғартады.   

Алматыдағы басты тетік — терроризмге қарсы комиссия

Алматы әкімдігі жанындағы терроризмге қарсы комиссия терроризмнің алдын алу және оның салдарын барынша азайту бағытында мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіреді. Комиссияның қызметі орталық мемлекеттік органдардың аумақтық бөлімшелері мен жергілікті атқарушы органдардың іс-қимылын бір арнаға түсіруге бағытталған. Яғни терроризмге қарсы жұмыс тек Ұлттық қауіпсіздік комитеті немесе полицияның міндеті емес. Қауіпсіздік жүйесіне төтенше жағдайлар қызметі, денсаулық сақтау, білім беру, көлік және басқа да салалардың өкілдері де тартылады. Мұның себебі түсінікті: ықтимал террорлық қатер кезінде алғашқы минуттарда бірнеше қызметтің қатар әрекет етуі қажет. Алматыда бұл тетік тәжірибелік оқу-жаттығулар кезінде де сыналады.

2026 жылы Алматыда республикалық штабтық оқу-жаттығу өтті

2026 жылғы 17 сәуірде Алматыда терроризмге қарсы іс-қимыл бойынша республикалық штабтық оқу-жаттығу ұйымдастырылды. Ресми мәліметке сәйкес, оның мақсаты — уәкілетті органдардың өзара іс-қимылын жетілдіру, төтенше жағдай кезінде жедел әрекет ету дағдыларын пысықтау және террористік қатерлерге қарсы дайындық деңгейін арттыру. Оқу барысында әртүрлі сценарийлер қаралып, қызметтердің өзара үйлесімді әрекеті, ақпарат алмасу және төтенше жағдайға ден қою алгоритмдері тексерілді. Шараға Алматы қаласының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің мамандары да қатысты. Бұдан бөлек, терроризмге қарсы жедел штабтың күштері мен құралдары есеп кестесіне сәйкес жұмылдырылды. Оқу-жаттығудың соңында қатысушылардың терроризмге қарсы іс-қимыл саласындағы нормативтік-құқықтық актілерді білу деңгейін анықтау үшін тестілеу жүргізілген. Бұл жерде маңызды нәрсе — мұндай шаралар нақты террорлық акт болды дегенді білдірмейді. Керісінше, олардың негізгі мақсаты — төтенше жағдай орын алмаған кезде әрекет алгоритмін алдын ала тексеру.

«Дабыл – Антитеррор – 2025»: әуежайдағы сценарий қалай пысықталды?

Алматыдағы ең ауқымды оқу-жаттығулардың бірі 2025 жылғы қазанда өтті. «Дабыл – Антитеррор – 2025» оқу-жаттығуы Алматы халықаралық әуежайының аумағында ұйымдастырылды. Сценарий бойынша шартты террористер әуе кемесін басып алып, жолаушыларды кепілге алған. Оқу-жаттығу кезінде жедел штаб құрылып, полиция, арнайы қызметтер, медицина және басқа да тиісті құрылымдардың әрекеті пысықталды. Сонымен қатар азаматтарды эвакуациялау, кепілдегілерді босату және шартты қылмыскерлерді ұстау кезеңдері көрсетілді. Алматы қаласы Полиция департаментінің сол кездегі ресми өкілі Салтанат Әзірбек оқу-жаттығу барысында қаланың жедел әрекет ету қызметтері мен терроризмге қарсы бағытта жұмыс істейтін құқық қорғау органдарының өзара іс-қимылы тексерілгенін айтты. «Барлық оқу тапсырмалары толық көлемде орындалды» деген баға берген ол жаттығу кезінде терроризм актілерінің алдын алу, ықтимал қатер салдарын жою және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша бірлескен әрекеттер пысықталғанын атап өткен. Бұл сөздердің маңызы — оқу-жаттығудың нәтижесі тек арнайы жасақтың әрекетімен өлшенбейді. Мұндай жағдайда ақпаратты жедел жеткізу, медициналық көмек көрсету, адамдарды қауіпсіз жерге шығару және түрлі мемлекеттік органдардың бір-біріне кедергі келтірмей жұмыс істеуі де шешуші рөл атқарады.

Нысандардың қауіпсіздігі — күнделікті бақылауда

Терроризмге қарсы жұмыстың қоғамға тікелей көрінбейтін тағы бір үлкен бағыты — террористік тұрғыдан осал объектілердің қорғалуын қамтамасыз ету. Оларға адамдар көп жиналатын орындар, аса маңызды мемлекеттік, стратегиялық және басқа да заңнамада белгіленген объектілер жатады. Мұндай нысандарда терроризм актісінің алдын алуға және оның ықтимал салдарын барынша азайтуға бағытталған талаптар қарастырылған. Алматыдағы осы бағыттағы жұмыстың нақты мысалы ретінде қалалық терроризмге қарсы комиссия аппараты ұйымдастырған түсіндіру кездесулерін айтуға болады. Мәселен, комиссия аппаратының мәліметі негізінде жарияланған ақпаратта Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің қарауындағы объектінің басшылығы мен күзет ұйымына терроризмге қарсы қорғау жөніндегі талаптар түсіндірілгені айтылған. Кездесуге Алматы қаласы бойынша ҰҚК департаментінің, Полиция департаментінің экстремизмге қарсы іс-қимыл және күзет қызметін бақылау бағытындағы мамандары қатысқан. Қызметкерлерге террористік сипаттағы қауіп туындаған кездегі алғашқы әрекеттер түсіндірілген. Ал Ұлттық кітапханада өткен осындай түсіндіру шарасына шамамен 30 адам қатысқан. Оларға террорлық қауіп немесе терроризм актісі кезінде қызметкерлердің іс-әрекет алгоритмі, күдікті зат анықталған жағдайда және анонимді хабарлама түскен кездегі алғашқы қадамдар түсіндірілген. Нәтиже тек жаттығумен өлшенбейді Терроризмнің алдын алудағы ең маңызды нәтиженің бірі — қылмысты болғаннан кейін тергеу емес, оның алдын алу. ҰҚК мәліметіне сәйкес, 2025 жылғы қыркүйекте Алматы қаласында бес шетелдік азамат жоспарлаған террорлық актінің алды алынған. Олардың барлығы ұсталып, тергеу жүргізілген. Сол жылдың қыркүйек-қазан айларында терроризмді насихаттады деген күдікпен Қазақстанның сегіз азаматы қамауға алынған. Бұл істер бойынша тергеу мәліметтерінің басым бөлігі Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабына байланысты жарияланбайды. Сол кезеңде ҰҚК материалдары бойынша алты адам террористік және экстремистік қылмыстар жасағаны үшін түрлі мерзімге бас бостандығынан айырылған. Жалпы 2025 жылдың басынан бері осындай қылмыстар үшін 89 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылған, оның алтауы шетелдік азамат болған. Бұл — Қазақстан бойынша көрсеткіш, оны Алматы қаласының статистикасы ретінде қабылдауға болмайды. Ал 2025 жылғы тамызда Алматы қаласы бойынша терроризмге қарсы комиссия аппаратының ақпараты негізінде Қазақстанның әртүрлі қалаларында террористік және экстремистік қылмыстар жасаған 12 азаматтың сотталғаны хабарланды. Олардың 11-і терроризм идеясын насихаттау, зорлық-зомбылықты ақтау және діни араздыққа шақыру бойынша, тағы бір адам террористік ұйымға қосылу үшін шетелге шығуға дайындалғаны үшін сотталған.

 2026 жылғы дерек нені көрсетеді?

 2026 жылдың басындағы ҰҚК мәліметі де қауіптің алдын алу жұмыстары жалғасып жатқанын көрсетеді. Наурыздағы ресми ақпарат бойынша, жыл басынан бері ҰҚК тергеп-тексерген қылмыстық істер бойынша террористік және экстремистік қылмыстар үшін 17 адам сотталған. Олардың арасында Алматы қаласының тұрғыны да бар. Ол 2017 жылы халықаралық террористік ұйымдар жағында ұрыс қимылдарына қатысу үшін шетелге кеткен. 2025 жылы шетелдік серіктестермен бірлескен іс-шаралар нәтижесінде ұсталып, Қазақстанға жеткізілген. Сот оны террористік әрекетке қатысқаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырған. Сол кезеңде Астана, Алматы, Шымкент қалаларында, Ақмола және Ұлытау облыстарында террористік қылмыс жасады деген күдікпен алты діни радикал ұсталған. Тағы төрт адамға түзеу мекемелерінде терроризмді насихаттау және діни алауыздықты қоздыру бойынша айып тағылған. Бұл деректердің барлығы Алматының өзіндегі қылмыстардың толық статистикасы емес. Дегенмен қала тұрғындары үшін терроризм қатерінің алдын алу жұмыстарының тек профилактикалық кездесулерден тұрмайтынын, жедел-іздестіру және сотқа дейінгі тергеу бағыттары да қатар жүретінін көрсетеді.

Ақпараттық жұмыс не үшін маңызды?

 Терроризмге қарсы күрестің тағы бір бөлігі — радикалды идеологияның таралуына жол бермеу. Бұл бағытта мемлекеттік органдардың ақпараттық-түсіндіру кездесулері, әсіресе жастар арасында жүргізілетін профилактика маңызды. 2026 жылғы мамырда Алматыдағы Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің базасында студенттер ортасында радикалды көңіл-күйдің алдын алуға және әлеуметтік желілер мен мессенджерлердегі экстремистік контенттің таралу арналарына тосқауыл қоюға бағытталған шара өткізілген. Яғни терроризмнің алдын алу тек «күдікті адамды ұстау» моделіне құрылмайды. Оның бір бөлігі — адамның радикалды идеологияның ықпалына түсуіне дейін алдын алу.

«Әзіл» де жауапкершіліктен босатпайды

Терроризм тақырыбында қоғам үшін маңызды тағы бір мәселе — жалған хабарламалар. 2025 жылғы сәуірде Алматы әуежайында жасөспірім жолаушы досының сөмкесінде жарылғыш зат бар екенін айтып, орынсыз «әзіл» жасаған. Соның салдарынан рейстер үш сағатқа кешігіп, жолаушылар эвакуацияланған. Тексеру кезінде жарылғыш зат табылмағанымен, оқиға бойынша қылмыстық іс қозғалған. Сол кезде Алматы қаласы Полиция департаментінің ресми өкілі Салтанат Әзірбек әуежайдағы қауіпсіздік талаптарына қатысты мұндай мәлімдемелерге жеңіл қарауға болмайтынын ескерткен. Оның айтуынша, қару, қауіп, террор немесе бомба туралы орынсыз мәлімдемелер азаматтардың қауіпсіздігіне қатер ретінде қаралады және заң бойынша жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Бұл жағдайдың өзі терроризмге қарсы мәдениетті қалыптастырудың маңызын көрсетеді. Бір адамның ойланбай айтқан сөзі тұтас әуежайдың жұмыс тәртібіне әсер етіп, жүздеген адамның жоспарын өзгертуі мүмкін.

Қауіпсіздік жүйесі қалай жетілдіріліп жатыр?

2026 жылдың маусымында Қазақстанның барлық аумағында «Найза – Антитеррор – 2026» республикалық жедел-тактикалық оқу-жаттығуы өткізілді. Оны ҰҚК Терроризмге қарсы орталығы үйлестірді. Оқу-жаттығу 5-30 маусым аралығында өтті. Ал Алматының өзінде бұған дейін сәуірдегі республикалық штабтық оқу-жаттығу мемлекеттік органдардың ақпарат алмасуы мен өзара іс-қимылын тексеруге бағытталған. Демек, Алматыдағы терроризмге қарсы жүйені үш негізгі деңгейге бөлуге болады: біріншісі — қатерді ерте анықтау және оның алдын алу; екіншісі — террористік тұрғыдан осал нысандарды қорғау; үшіншісі — қауіп туындаған жағдайда арнайы және азаматтық қызметтердің бірлескен әрекеті. Қорытынды: басты нәтиже — қатердің болмауы Терроризмге қарсы жұмыстың ерекшелігі — оның нәтижесін көбіне көзбен көру мүмкін емес. Қаланың тыныш өтуі, әуежайдың штаттық режимде жұмыс істеуі, мектептер мен университеттерде сабақтың жалғасуы немесе ірі нысандарда адамдардың қауіпсіз жүруі — алдын алу шараларының күнделікті нәтижесі. Алайда қауіптің жоқтығы қауіпсіздік жұмысы қажет емес дегенді білдірмейді. Керісінше, Алматы сияқты миллиондаған тұрғыны бар мегаполисте қауіпсіздік жүйесі үнемі дайын күйде болуы керек. 2025 жылы қалада «Дабыл – Антитеррор – 2025» оқу-жаттығуы өткізіліп, әуежай секілді стратегиялық нысандағы күрделі сценарийлер пысықталды. 2026 жылы республикалық штабтық оқу-жаттығу барысында мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылы тексерілді. Сонымен қатар Алматыда террористік қатерге қатысты нақты қылмыстық істердің алдын алу және тергеу жұмыстары жүргізілгені ресми түрде жарияланды. Сондықтан терроризмге қарсы жұмыстың негізгі көрсеткіші — арнайы операциялардың көп болуы емес, керісінше, қауіпті жағдайға дейін әрекет ету. Яғни күдікті идеологияның таралуын ерте тоқтату, осал нысандардың қорғалуын күшейту, қызметкерлерді оқыту, жалған хабарламаларға да жауапкершілікпен қарау және төтенше жағдайда бір минут жоғалтпай әрекет ету. Алматыда атқарылып жатқан жұмыстардың логикасы да осыған келіп тіреледі: террорлық қатер туындағаннан кейін күресу емес, оның пайда болуына мүмкіндік бермеу.