Банктер «өз адамдарын» қыса бастады: несиені бөліп алу схемасы тоқтай ма?

Қазақстанда банктердің «ішкі адамдарына» берілетін несиелерге бақылау күшейді. Енді бір-бірімен байланысы бар компаниялар мен адамдар бөлек емес, бір қарыз алушы ретінде қаралады. Яғни бұрынғыдай ақшаны бірнеше фирмаға бөліп алып, шектеуден айналып өту оңай болмайды. Қаржы нарығын реттеу агенттігі осылайша ережені қатайтып отыр. Ресми уәж – тәуекелді азайту, мүдделер қақтығысын болдырмау.

Бірақ мәселенің екінші жағы бар. Қазақстанда банктердің «өз адамдарын» қаржыландыруы бұрыннан айтылып келе жатқан проблема. Ірі акционерлерге, топ-менеджерлерге немесе соларға жақын компанияларға жеңілдетілген шартпен несие беру – нарықтағы әділетті бәсекені бұзады. Қарапайым кәсіпкер айлап құжат жинап жүрсе, «ішкі шеңбердегілер» ақшаны тез әрі жеңіл алады деген сын жиі айтылады. Жаңа талап осы схеманы тежеуге бағытталғандай көрінеді. Бірақ сарапшылар бір сұрақты ашық қояды: бұл шын өзгеріс пе, әлде тек қағаз жүзіндегі қатаңдату ма? Себебі тәжірибе көрсеткендей, Қазақстанда ереже бар, бірақ оны айналып өтудің жолы да табылады. Бұрын байланыс тікелей үлеспен анықталса, енді жанама байланыстар да есепке алынбақ. Дегенмен, күрделі холдингтер мен көпқабатты құрылымдар арқылы нақты бенефициарды жасыру әлі де мүмкін.

Тағы бір маңызды деталь – шекті көрсеткіш. Банктің капиталының 0,5–0,7 пайызына жететін мәмілелер автоматты түрде күдік тудырады. Бұл – ірі сомалар үшін сүзгі. Бірақ банктер дәл осы лимиттен аспау үшін несиені тағы да бөліп-бөліп беруге көшпей ме? Яғни мәселе толық шешілмей, тек форматы өзгеруі мүмкін. Ең қызығы – бұл өзгерістер қарапайым клиенттерге қатысы жоқ деп айтылады. Бірақ іс жүзінде кез келген реттеу ақыры нарыққа әсер етеді. Банктер тәуекелді азайтамыз деп, талаптарды жалпы күшейтуі мүмкін. Нәтижесінде шағын және орта бизнес үшін несие алу одан сайын қиындауы ықтимал. Қазірдің өзінде кәсіпкерлер жоғары пайыз бен қатаң талапқа шағымданып жүр. Бұл жерде үлкен сұрақ туындайды: банктер расымен тәуекелді азайтып жатыр ма, әлде табысын сақтаудың жаңа жолын іздеп отыр ма? Өйткені соңғы жылдары қаржы ұйымдары айыппұл, комиссия, өсімпұл арқылы миллиардтаған табыс тауып келеді. Ал нақты секторды қолдау деңгейі әлі де сын көтермейді. Жүйелік проблема – ашықтықтың жоқтығы. Банктердің кімге, қандай шартпен несие беріп жатқаны толық жария емес. Егер реттеуші шынымен тәртіп орнатқысы келсе, тек ереже жазып қою аз. Нақты бақылау, ашық есеп және жауапкершілік керек. Әйтпесе «өз адамдарын» қаржыландыру жай ғана жаңа формаға көшеді. Қысқасы, жаңа талап – дұрыс бағыттағы қадам. Бірақ бұл банктерді түбегейлі өзгерте ме, әлде тек сыртқы қабатын ғана жаңарта ма – оны уақыт көрсетеді. Қазірше бір нәрсе анық: Қазақстандағы қаржы жүйесінде «өз адамдар» тақырыбы жабылған жоқ, тек жаңа деңгейге өтті. Қазақстандағы банк секторында пайда жылдан жылға өсіп келеді. Мысалы, соңғы жылдары банктердің таза табысы 1 трлн теңгеден асып, рекордтық деңгейге жетті. Бұл – қаржы жүйесінің табысты екенін көрсетеді. Бірақ осы табыстың қаншасы нақты экономикаға, кәсіпкерлерге қолжетімді несие ретінде жетіп жатыр – бұл бөлек сұрақ. Тағы бір назар аударатын дерек – банктердің айыппұл мен өсімпұлдан табатын табысы. Бір жылдың өзінде ғана қазақстандық банктер клиенттерден 65,2 млрд теңге көлемінде айыппұл, өсімпұл және тұрақсыздық айыбын жинаған. Ал өздері заң бұзғанда төлеген айыппұл көлемі небәрі 839 млн теңге болған. Яғни банктер халықтан ондаған есе көп пайда көріп отыр. Несие нарығына келсек, елдегі тұтынушылық несиелер көлемі жыл сайын өсіп келеді. Қазір көптеген қазақстандықтың табысының едәуір бөлігі кредит төлеуге кетеді. Кей деректер бойынша, халықтың қарыз жүктемесі айтарлықтай жоғары деңгейге жеткен. Бұл банктер үшін табыс көзі болса, халық үшін – қаржылық тәуекел. Ал бизнеске келетін болсақ, шағын және орта кәсіпкерлер үшін несие алу әлі де қиын. Пайыздық мөлшерлеме жоғары, талап қатаң. Соның салдарынан көптеген кәсіпкер банктен емес, айналма жолдар арқылы қаржы іздеуге мәжбүр. Бұрын дәл осы жерде «өз адамдар» схемасы жиі қолданылғаны жасырын емес.

Сарапшылардың айтуынша, банктердегі ең үлкен мәселенің бірі – несие портфелінің сапасы мен оның құрылымы. Яғни қаржының едәуір бөлігі нақты өндіріс пен бизнесті дамытуға емес, сауда, тұтыну және қаржы айналымына кетіп жатыр. Бұл экономиканың ұзақ мерзімді дамуына кері әсер етуі мүмкін.